Prévia do material em texto
ỦY BAN NHÂN DÂN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN
GIÁO TRÌNH
ĐIỆN TỬ SỐ
Biên soạn: TS. HỒ VĂN CỪU
ThS. NGUYỄN HỮU PHÚC
ThS. NGUYỄN THỊ THU HẰNG
Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 10 năm 2016
MỞ ĐẦU
1. GIỚI THIỆU VỀ MÔN HỌC
Điện tử là ngành công nghiệp rất quan trọng, tốc độ phát triển rất nhanh chóng, góp
phần phát triển mạnh mẽ các ngành kinh tế đặc biệt là phát triển nhanh các ngành các ngành
công nghệ thông tin, điện, điện tử và truyền thông.
Hiện nay, trên thế giới hầu hết các nước đều đầu tư phát triển ngành công nghiệp điện
tử để phục vụ cho sự nghiệp phát triển đất nước, trong đó có các nước như Mỹ, Nhật bản,
Nga, Anh, Pháp, Đức, và Trung Quốc đã xây dựng và phát triển ngành công nghiệp điện tử số
đến cấp độ hiện đại và tự động hóa rất cao, nhiều sản phẩm điện tử của họ đã cung cấp bao
phủ thị trường toàn cầu.
Năm 2000, Việt Nam triển khai nhiều dự án nghiên cứu đầu tư phát triển hạ tầng kỹ
thuật cho ngành điện tử số để góp phần hoàn thiện, hiện đại, nâng cao, sự nghiệp phát triển
kinh tế xã hội.
Môn học điện tử số là học phần chuyên môn cơ sở của chuyên ngành điện, điện tử,
truyền thông và máy tính, mục tiêu của môn học là cung cấp cho người học hiểu được các
vấn đề chính về hệ đếm nhị phân, đại số Boole, mạch logic tổ hợp, bộ nhớ bán dẫn, sự hình
thành và phát triển về hệ thống thông tin vệ tinh, cấu trúc các hệ thống thông tin vệ tinh, mô
hình truyền sóng, cấu trúc của ngôn ngữ VHDL, để tiến hành các bước phân tích, thiết kế, thi
công, phát triển các mô hình thiết bị điện tử số trong thực tế.
2. NỘI DUNG MÔN HỌC
Giáo trình Điện tử số tổ chức thành 9 chương như sau:
Chương 1: Giới thiệu về một số hệ đếm thường được sử dụng trong hệ thống số: hệ
nhị phân, hệ bát phân, hệ thập lục phân, phương pháp chuyển đổi giữa các hệ đếm đó. Mục
tiêu của chương 1 là giúp người học nắm vững các vấn đề cơ bản của các hệ đếm và các phép
tính số học trong các hệ đếm, đồng thời hiểu được đặc tính của mã BCD, mã Gray, mã vòng
xoắn…
Chương 2: Trình bày kiến thức toán đại số Boole, giới thiệu các hàm logic cơ bản,
làm tiền đề cho việc thiết kế các vi mạch cỡ lớn, công cụ phân tích, tối thiểu hóa các biểu
thức logic. Mục tiêu của chương là giúp người học nắm vững các phương pháp đơn giản biểu
thức logic được sử dụng phổ biến là phương pháp đại số Boole, bảng Các-Nô, và phương
pháp Quine Mc. Cluskey.
Chương 3 :Trình bày cấu trúc, nguyên lý và đặc điểm của cổng thường dùng. các vi
mạch số phổ biến nhất là TTL và MOS. TTL là công nghệ điển hình trong nhóm công nghệ
transistor bao gồm TTL, HTL, ECL. MOS là công nghệ vi mạch sử dụng MOSFET, trong đó
điển hình là MOS và JMOS. Đồng thời trong chương 3 cũng trình bày vấn đề giao tiếp giữa
các họ cổng đó với nhau.
Chương 4: Giới thiệu mạch logic tổ hợp. Nội dung trong chương giới thiệu về đặc
điểm mạch tổ hợp và phương pháp thiết kế, phân tích mạch tổ hợp. Mục tiêu của chương là
giúp người học nắm vững các bộ mã hoá, bộ giải mã, bộ ghép kênh, phân kênh, mạch cộng,
trừ, mạch so sánh để thực hiện việc phân tích và thiết kế mạch tổ hợp.
Chương 5: Giới thiệu một số loại mạch tuần tự điển hình như bộ đếm, bộ ghi dịch,
cấu trúc, nguyên lý làm việc, và đặc điểm của các mạch tuần tự. Mục tiêu của chương là giúp
người học nắm vững các kiến thức về mạch tuần tự và phương pháp phân tích để thực hiện
việc thiết kế mạch tuần tự
Chương 6: Giới thiệu các mạch tạo xung. Mục tiêu của chương là giúp người học nắm
vững các loại mạch dao động xung như bộ dao động đa hài cơ bản cổng NAND họ TTL, bộ
dao động vòng, bộ dao động thạch anh, bộ dao động đa hài cơ bản CMOS. Bộ dao động đa
hài Mạch đơn ổn định thời và làm trễ xung,Triger Schmit
Chương 7: Trình bày nguyên lý cấu tạo, các tính năng cơ bản của các loại bộ nhớ bán
dẫn: ROM, PROM, EPROM, EEPROM, SRAM, DRAM, FLASH, CACHE.
Chương 8: Trình bày tổng quan về các công nghệ logic số, đặc biệt là công nghệ logic
khả trình với hai họ cấu kiện phổ biến hiện nay là CPLD và FPGA. Mục tiêu của chương là
giúp người học nắm vững các phương pháp lập cấu hình cho CPLD/FPGA, cũng như nhưng
vấn đề cần chú ý khi thiết kế ứng dụng dùng CPLD/FPGA. Lưu đồ thiết kế cho CPLD/FPGA
.
Chương 9: Trình bày vai trò ngôn ngữ mô tả phần cứng trong quá trình mô phỏng,
thiết kế mạch số. Mục tiêu của chương là giúp người học nắm vững cấu trúc của ngôn ngữ
VHDL được trình bày từ kiểu đối tượng, kiểu dữ liệu đến các cấu trúc lệnh song song và lệnh
tuần tự, các mô tả cho cho hệ thống số từ đơn giản đến phức tạp theo các mô hình khác nhau:
Mô hình hành vi, mô hình RTL, mô hình cấu trúc logic, và mô tả theo đồ hình trạng thái.
3. KIẾN THỨC TIỀN ĐỀ
Điện tử số là môn học học có kiến thức tổng hợp về toán, vật lý, cấu kiện điện tử, và
máy tinh.
4. YÊU CẦU MÔN HỌC
Người học cần phải tham dự đầy đủ các buổi giảng, thảo luận trên lớp học, nắm vững
các nội dung chính các chương trong giáo trình, thực hiện đày đủ các nội dung ôn tập, chịu
khó đọc thêm một số tài liệu tham khảo và hoàn thành báo cáo đồ án môn học.
5. CÁCH TIẾP NHẬN NỘI DUNG MÔN HỌC
Để học tốt môn này, người học cần ôn tập các kiến thức về cấu kiện điện tử, và máy
tinh liên quan đến học phần điện từ số, tham khảo thêm các tài liệu khác, trả lời các câu hỏi,
làm đầy đủ bài tập; đọc trước bài học mới và tìm hiểu thêm các thông tin liên quan đến hệ
thống thiết bị điện tử số của các nhà sản xuất để cùng thảo luận với giảng viên. Đối với mỗi
chương, người học cần đọc trước mục tiêu và tóm tắt chương, sau đó đọc nội dung chương.
Kết thúc mỗi chương, người đọc trả lời câu hỏi ôn tập và àm các bài tập.
6. PHƯƠNG PHÁP ĐÁNH GIÁ MÔN HỌC
Môn học được đánh giá gồm:
Điểm quá trình: gồm điểm chuyên cần hệ số (0.1), điểm kiểm tra giữa kỳ hệ số (0.2),
điểm đồ án môn học hệ số (0.2). Hình thức và nội dung do Giảng viên quyết định, phù hợp
với quy chế đào tạo và tình hình thực tế tại nơi tổ chức học tập.
Điểm thi kết thúc học phần hệ số (0.5), hình thức thi tự luận trong 60 phút hoặc thi
trắc nghiệm trong 45 phút. Nội dung thi chủ yếu thuộc nôi dung của 5 chương và có vận dụng
một số vấn đề mở liên quan đến lĩnh vực thông tin vệ tinh số.
Giáo trình điện tử số được nghiên cứu biên soạn để phục vụ cho giảng viên, sinh viên
các ngành Điện, Điện tử, truyền thông và máy tính, chúng tôi rất mong nhận được sự góp ý
chân thành của thầy cô và sinh viên để tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện tốt hơn trong các lần
tái bản.
Nhóm tác giả
CHƯƠNG 1: HỆ ĐẾM
1
CHƯƠNG 1: HỆ ĐẾM
GIỚI THIỆU
Khi nói đến số đếm, người ta thường nghĩ ngay đến hệ thập phân với 10 chữ số
được ký hiệu từ 0 đến 9. Hệ thập phân là một trong nhiều hệ đếm. Thông thường
người ta quen lấy số 10 làm gốc nhưng trên thực tế một số nguyên dương bất kỳ nào
cũng có thể lấy làm gốc cho hệ đếm.
Máy tính hiện đại thường không sử dụng số thập phân, mà hay sử dụng số nhị phân
với hai ký hiệu là 0 và 1. Khi biểu diễn các số nhị phân rất lớn, người ta thay nó
bằng các số bát phân (Octal) và thập lục phân (HexaDecimal).
Trong chương này không chỉ trình bày các hệ thập phân, hệ nhị phân, hệ bát phân,
hệ thập lục phân và còn nghiên cứu cách chuyển đổi giữa các hệ đếm. Chương này
cũng đề cập đến số nhị phân có dấu và khái niệm về dấu phẩy động.
1.1 BIỂU DIỄN SỐ
1.1.1 Hệ thập phân (hệ cơ số 10)
Hệ thập phân được tạo nên từ 10 chữ số: 0,1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9.
Một chữ số trong hệ thập phân được biểu diễn theo các số mũ của 10.
4 3 . 7 52
210 110 010 110 210
Đi�m th p
phân
MSD LSD
ng s
MSD (most significant digit): ký số mang trọng số lớn nhất
LSD (least significant digit): ký số mang trọng số nhỏ nhất
Ví dụ 1.1 : số 243.75 biểu diễn như sau:
CHƯƠNG1: HỆ ĐẾM
2
2 1 0 1 2234.75 2.10 3.10 4.10 7.10 5.10
Với 2 chữ số, có thể đếm 10
2
= 100 số (từ 0 – 99), với 3 chữ số có thể đếm 10
3
=
1000 (từ 0 – 999). Tổng quát, với N chữ số có thể đếm được 10
N
số khác nhau, bao
gồm cả số 0. Số thập phân lớn nhất là 10
N
– 1.
1.1.2 Hệ nhị phân (hệ cơ số 2 – binary number systems)
Hệ thập phân không tiện lợi trong các hệ thống số. Thật khó để thiết kế thiết bị
điện tử làm việc với 10 mức điện áp khác nhau. Nhưng lại dễ dàng thiết kế mạch
hoạt động chính xác với 2 mức điện áp. Vì vậy, hệ nhị phân được dùng như hệ
thống số cơ bản trong các hoạt động của hầu hết các hệ thống kỹ thuật số.
Hệ nhị phân dùng hai chữ số 0, 1.
Một số trong hệ nhị phân được biểu diễn theo số mũ của 2.
1 1 1 00
22 12 02 12 22
Đi�m
phân
MSB LSB
ng s
1 1
3232
3 2 1 0 1 2 3
2
2 10
1011.101 1 2 0 2 1 2 1 2 1 2 0 2 1 2
1011.101 8 0 2 1 0.5 0 0.125 11.625
Trong hệ nhị phân, mỗi chữ số lấy giá trị 0 hoặc 1 được gọi tắt là bit (binary
digit). Bit là số nhị phân 1 chữ số. Số bit tạo thành độ dài biểu diễn của một số nhị
phân.
Chuỗi 4 bit nhị phân gọi là nibble.
CHƯƠNG 1: HỆ ĐẾM
3
Chuỗi 8 bit gọi là byte.
Chuỗi 16 bit gọi là word.
Chuỗi 32 bit gọi là double word.
MSB (most significant bit): bit mang trọng số lớn nhất, nằm tận cùng bên trái.
LSB (least significant bit): bit mang trọng số bé nhất, nằm tận cùng bên phải.
Thường dùng chữ B cuối chuỗi bit để xác định đó là số nhị phân.
Ví dụ 1.2: Số 1011.101B
Đếm trong hệ nhị phân
Xét bộ đếm 4 bit, bắt đầu với tất cả các bit = 0
Trọng số 2
3
= 8 2
2
= 4 2
1
= 2 2
0
= 1 Số thập phân tương đương
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
1
1
0
1
0
1
0
1
2
3
0
0
0
0
1
1
1
1
0
0
1
1
0
1
0
1
4
5
6
7
1
1
1
1
0
0
0
0
0
0
1
1
0
1
0
1
8
9
10
11
1
1
1
1
1
1
0
0
1
0
1
0
12
13
14
CHƯƠNG 1: HỆ ĐẾM
4
1 1 1 1 15
LSB
Cũng như trong hệ thập phân, nếu dùng N bit sẽ đếm được 2
N
lần. Số đếm cuối
cùng có giá trị: 2
N
– 1 trong hệ thập phân.
Các phép toán trong hệ nhị phân: chủ yếu vẫn giống các phép toán trên số thập
phân, ngoại trừ phép cộng và phép nhân thì đơn giản hơn.
Phép cộng
Qui tắc cộng số nhị phân:
0 0 0
0 1 1
1 0 1
1 1 0 (nhớ 1 cho số hạng kế tiếp)
Ví dụ 1.6:
1101 (1310)
+1011 (1110)
11000 (2410)
1111 các số nhớ
Phép trừ
Qui tắc trừ hai bit nhị phân:
0 - 0 = 0
0 - 1 = 1 mượn 1 từ số hạng kế tiếp
1 - 0 = 1
1 - 1 = 0
Mượn 1 từ 1 cột tương đương với việc trừ 1 tại cột đó.
Ví dụ 1.7:
CHƯƠNG 1: HỆ ĐẾM
5
1 (mượn 1 từ cột thứ 3) 1111 (mượn)
11101 10000
- 10011 - 11
1010 1101
Phép nhân
Qui tắc nhân hai bit nhị phân:
0 0 0
0 1 0
1 0 0
1 1 1
Ví dụ 1.8:
1 1 0 1
x 1 1
1 1 0 1
+ 1 1 0 1
1 0 0 1 1 1
Trong máy tính, phép nhân được thực hiện bằng phép dịch trái và phép cộng:
Thành phần đầu tiên của tổng sẽ chính là số bị nhân nếu như LSB của số nhân là
1. Ngược lại, LSB của số nhân bằng 0 thì thành phần này bằng 0.
Mỗi thành phần thứ i kế tiếp sẽ được tính tương tự với điều kiện là phải dịch trái
số bị nhân i bit.
Kết quả cần tìm chính là tổng các thành phần nói trên.
Phép chia
Phép chia các số nhị phân cũng tương tự như đối với các số thập phân.
Ví dụ 1.9:
1 0 0 1
1 1
- 1 1
1 1
0 0 1 1
CHƯƠNG 1: HỆ ĐẾM
6
- 1 1
0 0 0 0
Trong trường hợp số bị chia nhỏ hơn số chia thì cách thực hiện cũng tương tự,
thương số chỉ có phần lẻ sau dấu phẩy, mỗi lần thêm một số 0 vào số bị chia cần ghi
một số 0 vào thương số sau dấu phẩy tới khi số bị chia lớn hơn số chia. Phép tính
tương tự như trong hệ thập phân.
Tương tự như đối với phép nhân, thể dùng phép trừ và phép dịch phải cho đến
khi không thể thực hiện phép trừ được nữa.
1.1.3 Hệ thập lục phân (hệ cơ số 16 – hexadecimal number systems)
Trong hệ thập lục, dùng các số 0..9 và các kí tự A...F để biểu diễn cho một giá
trị số (tương ứng với 10 đến 15 trong hệ 10). Thông thường, chữ H ở cuối để xác
định đó là số thập lục phân.
Bảng 1.1
Hệ thập lục phân Hệ thập phân Hệ nhị phân
0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
A
B
0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
0000
0001
0010
0011
0100
0101
0110
0111
1000
1001
1010
1011
CHƯƠNG 1: HỆ ĐẾM
7
C
D
E
F
12
13
14
15
1100
1101
1110
1111
Các phép toán trong hệ cơ số 16
Phép cộng: Khi cộng 2 số lớn hơn 15, lấy tổng chia cho 16. Số dư được viết xuống
chữ số tổng và thương số được nhớ lên chữ số có trọng số lớn hơn kế tiếp. Nếu các
chữ số là A, B, C, D, E, F thì đổi về giá trị thập phân tương ứng rồi tiến hành cộng.
Ví dụ 1.10:
6 9 5
4 A 5
+ 8 7 5
+ 3 B 7
F 0 A
8 5 C
Phép trừ: Khi trừ một số bé hơn cho một số lớn hơn, mượn 1 ở cột kế tiếp bên trái,
nghĩa là cộng thêm 16 rồi trừ.
Ví dụ 1.11:
E 9 5
4 A 5
- 8 7 C
- 3 B 7
6 1 9
0 E E
Phép nhân: Muốn thực hiện phép nhân trong hệ 16, đổi các số về thập phân, nhân 2
số với nhau, sau đó đổi kết quả về hệ 16.
1.1.4 Hệ bát phân (hệ cơ số 8 – octal number systems)
Hệ bát phân được kết hợp bởi 8 chữ số: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7.
Vị trí của mỗi chữ số có trọng số như sau:
CHƯƠNG 1: HỆ ĐẾM
8
18
… …28 38 48 58081828384858
Đi�m t
phân
1 0 1
8 1024.6 2 8 4 8 6 8 20.75
Với N chữ số bát phân, có 8
N
lần đếm khác nhau, từ 0 đến 8
N
-1.
Các phép toán trong hệ 8
Phép cộng: Khi kết quả cộng hai số lớn hơn hay bằng 8, lấy tổng chia cho 8, số dư
viết xuống tổng tương ứng với trọng số đó, thương số nhớ lên trọng số kế tiếp.
Ví dụ 1.12:
1 2 7
6 3 2
+ 3 7 5
+ 5 5 3
5 2 4
1 4 0 5
Phép trừ: Khi mượn 1 ở số có trọng số lớn hơn kế tiếp thì cộng thêm 810
Ví dụ 1.13
6 2 3
4 5 2 5
- 3 7 5
- 3 4 3 7
2 2 6
1 0 6 6
Các phép tính trong hệ 8 ít được sử dụng
1.2 CHUYỂN ĐỔI CƠ SỐ GIỮA CÁC HỆ ĐẾM
1.2.1 Chuyển đổi từ hệ thập phân sang các hệ khác.
Để thực hiện việc đổi một số thập phân đầy đủ sang các hệ khác, phải chia làm 2
phần: phần nguyên và phân số.
Đối với phần nguyên: chia liên tiếp phần nguyên của số thập phân cho cơ số
của hệ cần chuyển đến, số dư sau mỗi lần chia viết đảo ngược trật tự, thu được kết
quả cần tìm. Phép chia dừng lại khi kết quả lần chia cuối cùng bằng 0.
Ví dụ 1.14: Đổi 4310 sang số nhị phân
CHƯƠNG 1: HỆ ĐẾM
9
43
21
2
+ số dư 1
21
10
2
+ số dư 1
10
5
2
+ số dư 0
5
2
2
+ số dư 1
2
1
2
+ số dư 0
1
0
2
+ số dư 1
(MSB) 1 0 1 0 1 1 (LSB)
10 243 101011
Ví dụ 1.15: Đổi 4310 sang hệ 8.
Cơ số Thương Số dư
43 8 5 3
5 8 0 5
10 843 53
Ví dụ 1.16: Đổi 4310 sang hệ 16.
Cơ số Thương Số dư
43 16 2 B
2 16 0 2
CHƯƠNG 1: HỆ ĐẾM
10
10 1643 2B
Đối với phần phân số: nhân liên tiếp phần phân số của số thập phân với cơ số
của hệ cần chuyển đến, lấy phần nguyên sau mỗi lần nhân, viết ngược thu được kết
quả cần tìm. Phép nhân dừng lại khi phần phân số triệt tiêu hay cho đến khi đạt
được số nằm sau dấu phẩy theo yêu cầu (trong trường hợp phép nhân không về 0)
Ví dụ 1.17: Đổi số 0.37510sang số nhị phân.
Cơ số
Phần nguyên
0.375 2 0.75 0
0.75 2 1.5 1
0.5 2 1.0 1
100.375 0.110
Ví dụ 1.18: Đổi 43.37510 sang số nhị phân.
1043.375 101011.110
Ví dụ 1.19: Đổi số 0.37510 sang hệ 8.
Cơ số
Phần nguyên
0.375 8 3.0 3
10 80.375 0.3
Ví dụ 1.20: Đổi số 0.37510 sang hệ 16.
Cơ số
Phần nguyên
0.375 16 6.0 6
10 160.375 0.6
1.2.2 Chuyển đổi từ hệ bất kỳ sang hệ thập phân.
Ví dụ 1.21:
1011.11B = 1.2
3
+ 0.2
2
+ 1.2
1
+ 1.2
0
+ 1.2
-1
+ 1.2
-2
= (11,75)10
(24.6)8 = 2.8
1
+ 4.8
0
+ 6.8
-1
=(20.75)10
(356)16 = 3.16
2
+ 5.16
1
+ 6.16
0
= (854)10
1.2.3 Đổi các số từ hệ nhị phân sang hệ cơ số 8 và 16.
Vì
38 2 và
416 2 nên chỉ cần dùng một số nhị phân 3 bit là đủ ghi 8 ký hiệu
của hệ cơ số 8, và số nhị phân 4 bit cho hệ cơ số 16.
CHƯƠNG 1: HỆ ĐẾM
11
Chuyển số nhị phân sang số bát phân: nhóm từng 3 bit bắt đầu tại LSB, sau đó
chuyển mỗi nhóm này sang số bát phân tương ứng.
Số Octal 0 1 2 3 4 5 6 7
Số nhị phân 000 001 010 011 100 101 110 111
Bảng 1.2
Ví dụ 1.22: chuyển 100111010B sang số bát phân
1 0 0 1 1 1 0 1 0
(4 7 2)8
Trường hợp các số nhị phân không đủ thành 1 nhóm 3 bits, ta thêm 1 hoặc 2
số 0 về bên trái của MSB hay bên phải LSB nếu có dấu phân số
Ví dụ 1.23: chuyển 11010110B sang số bát phân
0 1 1 0 1 0 1 1 0
(3 2 6)8
Ví dụ 1.24: chuyển số 110111.0111 sang hệ oct
110 111. 011 100 ( thêm 2 số 0)
6 7 3 4
Kết quả: 110111.01112 = 67.348
Chuyển số bát phân sang số nhị phân: biến đổi mỗi chữ số bát phân sang 3 bit
nhị phân tương ứng.
Ví dụ 1.25: Biến đổi (472)8 sang số nhị phân.
4 7 2
100 111 010
Vậy (472)8 chuyển sang nhị phân là 100111010B.
Chuyển đổi số nhị phân sang số hex: các bit nhị phân được nhóm vào nhóm 4
bit từ LSB, mỗi nhóm 4 bit được biến đổi sang số hex tương ứng. Nếu số bit không
CHƯƠNG 1: HỆ ĐẾM
12
đủ 4, thì cộng thêm bit 0 vào bên trái MSB và vào bên phải LSB nếu có dấu phân
số.
Ví dụ 1.2.3.5: 11101001102 = 0 0 1 1 1 0 1 0 0 1 1 0 = 3A616
3 A 6
Chuyển số hex sang nhị phân: mỗi chữ số hex được biến đổi thành số nhị phân
4 bit tương ứng.
Ví dụ 1.26 : 9F216 = 9 F 2
1001 1111 0010
1.3 SỐ NHỊ PHÂN CÓ DẤU
1.3.1 Biểu diễn số nhị phân có dấu
Có 3 phương pháp thể hiện số nhị phân có dấu.
Bảng 1-3 Biểu diễn các số nhị phân có dấu
1.Sử dụng một bit dấu
CHƯƠNG 1: HỆ ĐẾM
13
Dùng một bit phụ, đứng trước các bit trị số để biểu diễn dấu, ‘0’ chỉ dấu dương
(+), ‘1’ chỉ dấu âm (-).
Ví dụ 1.3.1.1: +910 = 0000 10012
-910 = 1000 10012
2.Sử dụng phép bù 1
Số dương giữ nguyên trị số, bit dấu là 0.
Số âm: bit dấu là 1, lấy bù 1 các bit trị số.
Bù 1: thực hiện bằng cách lấy đảo các bit cần được lấy bù.
Ví dụ 1.27 : +910 = 0000 10012
-910 = 1111 01102
3. Sử dụng phép bù 2: phương pháp phổ biến nhất
Số dương: số nhị phân không bù (bit dấu bằng 0)
Số âm: biểu diễn bằng bù 2 (bit dấu bằng 1)
Bù 2: thực hiện bằng cách lấy bù 1 cộng 1.
Có thể biểu diễn số âm theo cách bù 2 xen kẽ: bắt đầu từ bit LSB, dịch về bên
trái, giữ nguyên các bit cho đến khi gặp bit 1 đầu tiên và lấy bù các bit còn lại. Bit
dấu giữ nguyên.
Ví dụ 1.28: +910 = 0000 10012
-910 = 1111 01112 (bù 2)
1.3.2 Phép toán cộng và trừ nhị phân có dấu
Phép bù 1 và bù 2 thường được áp dụng để thực hiện các phép tính nhị phân với
số có dấu.
1. Cộng và trừ các số nhị phân theo biểu diễn bù 1
Phép cộng
Hai số dương: cộng như cộng nhị phân thông thường, kể cả bit dấu.
CHƯƠNG 1: HỆ ĐẾM
14
Ví dụ 1.29:
0 0 0 0 0 1 0 1
(510)
+ 0 0 0 0 0 1 1 1 (710)
0 0 0 0 1 1 0 0 (1210)
Hai số âm: biểu diễn ở dạng bù 1, cộng như cộng nhị phân, kể cả bit dấu. Bit
tràn cộng vào kết quả. Kết quả viết dưới dạng bù 1.
Ví dụ 1.30:
1 1 1 1 1 0 1 0 (-510)
+ 1 1 1 1 1 0 0 0 (-710)
1 1 1 1 1 0 0 1 0
Bit tràn + 1
1 1 1 1 0 0 1 1 (-1210)
Hai số khác dấu và số dương lớn hơn: cộng số dương với bù 1 của số âm. Bit
tràn được cộng vào kết quả.
Ví dụ 1.31:
0 0 0 0 1 0 1 0 (+1010)
+ 1 1 1 1 1 0 1 0 (-510)
1 0 0 0 0 0 1 0 0
Bit tràn + 1
0 0 0 0 0 1 0 1 (+510)
Hai số khác dấu và số âm lớn hơn: cộng số dương với bù 1 của số âm. Kết quả
không có bit tràn và ở dạng bù 1.
Ví dụ 1.32:
1 1 1 1 0 1 0 1 (-1010)
+ 0 0 0 0 0 1 0 1 (+510)
1 1 1 1 1 0 1 0 (-510)
Phép trừ
Thực hiện phép trừ: lấy bù 1 của số trừ , sau đó thực hiện như phép cộng.
CHƯƠNG 1: HỆ ĐẾM
15
2.Cộng và trừ các số nhị phân theo biểu diễn bù 2
Phép cộng
Hai số dương: cộng nhị phân thông thường, kết quả dương.
Ví dụ 1.33:
0 0 0 0 1 0 1 1 (1110)
+ 0 0 0 0 0 1 1 1 (710)
0 0 0 1 0 0 1 0 (1810)
Hai số âm: lấy bù 2 của 2 số và cộng, kết quả ở dạng bù 2.
Ví dụ 1.34:
1 1 1 1 0 1 0 1 (-1110)
+ 1 1 1 1 1 0 0 1 (-710)
1 1 1 1 0 1 1 1 0
Bit tràn bỏ
1 1 1 0 1 1 1 0 (-1810)
Hai số khác dấu và số âm lơn hơn: số dương được cộng với bù 2 của số âm,
kết quả ở dạng bù 2 của số dương tương ứng. Bit dấu là 1.
Ví dụ 1.35:
1 1 1 1 0 1 0 1 (-1110)
+ 0 0 0 0 0 1 1 1 (+710)
1 1 1 1 1 1 0 0 (-310)
Hai số khác dấu và số dương lớn hơn: lấy số dương cộng với bù 2 của số âm.
Kết quả có bit dấu, bỏ bit tràn.
Ví dụ 1.36:
0 0 0 0 1 0 1 1 (+1110)
+ 1 1 1 1 1 0 0 1 (-710)
1 0 0 0 0 0 1 0 0
Bit tràn bỏ
CHƯƠNG 1: HỆ ĐẾM
16
0 0 0 0 0 1 0 0 (+410)
Phép trừ
Phép trừ hai số có dấu là trường hợp riêng của phép cộng. Ví dụ: +9 trừ +6
tương đương +9 cộng -6.
1.4. DẤU CHẤM ĐỘNG
1.4.1 Biểu diễn theo dấu chấm động
Ngoài các số nguyên còn có các số có phần phân số, để phân cách giữa phần
nguyên và phần phân số người Việt dùng dấu phẩy nhưng theo ngôn ngữ máy thì
dấu này là dấu chấm. Có hai loại dấu chấm là dấu chấm tĩnh và dấu chấm động.
Dấu chấm tĩnh:
Xét ví dụ 1:
Để thực hiện phép tính trên, máy tính sẽ thực hiện tính từ số tận cùng bên
phải,sau đó thêm dấu chấm thập phân vào lưu trữ ở một ô nhớ xác định thích hợp.
Cách thức tính như vậy gọi là cách tính với dấu chấm tĩnh.
Xét ví dụ 2: (5.62510 + 4.510).
Máy tính sẽ nhập dữ liệu và chuyển chúng sang số nhị phân, và coi mỗi số là
một byte: (0101.10102 + 0100.10002) và thực hiện theo quy tắc cộng thông thường.
Sau đó chương trình sẽ nhận kết quả và tách nó thành 2 phần: phần nguyên
10102 và phần phân số .00102 và in ra kết quả chính xác là 1010.00102 = 10.12510.
Trong thực tế, nhiều lúc cần biểu diễn và xử lý những phân số và những số
rất dài có chứa nhiều số 0, máy tính sẽ phải dùng đến một số lượng lớn byte nhớ để
lưu trữ các số 0. Do đó, nếu sử dụng dấu chấm tĩnh thì rất bất tiện, nên trong các
CHƯƠNG 1: HỆ ĐẾM
17
máy tính số thường biểu diễn và lưu trữ những số trên theo dạng dấu chấm động
(hay dấu phẩy động).
Ví dụ biểu diễn số: 1900000 =1.9 x 10
6
= 1.9E6
0.0000019 = 0.19 x 10
-5
= 0.19E-5
Tổng quát, dấu chấm động được biểu diễn theo dạng m x r
e
; trong đó m : là
phần định trị, r là phần cơ số, e là số mũ.
Phần định trị là một số có dấu và được quy ước trước là một số nguyên hay
phân số. Phần mũ là một số nguyên có dấu.
Một dấu chấm động được gọi là chuẩn hóa nếu trọng số lớn nhất của phần
định trị là một số khác 0. ChuẩnIEEE định nghĩa một dấu chấm động có cơ số
ngầm định là 2, được chuẩn hóa sao cho phần định trị F nằm trong dải 1 ≤ F <2
(ứng với phần nguyên bằng 1). Một số X được định nghĩa là:
(1.13)
Trong đó, S là bit dấu (S = 0: phần định trị dƣơng; S = 1: phần định trị âm).
E là số mũ đƣợc dịch chuyển đi B vị trí.
F là phần định trị.
Thông thường B được chọn bằng 2m-1, trong đó m là độ dài bit của trường
số mũ. Điều đó cho phép lưu trữ các số mũ trong dạng được chuyển dịch chỉ gồm
toàn các số nhị phân không âm vì số mũ âm nhất đã được chuyển thành số 0.
1.4.2 Các phép tính với biểu diễn dấu chấm động
Giống như các phép tính của hàm mũ. Giả sử có hai số theo dấu phẩy động đã
chuẩn hóa: X 2
Ex Mx Y 2
Ey
M thì
Tích: Z X.Y 2
Ex Ey M .M 2EZ M
Thương: W X /Y 2
Ex Ey M /M 2Ew M
x y w
Muốn lấy tổng và hiệu, cần đưa các số hạng về cùng số mũ, sau đó số mũ của tổng
và hiệu sẽ lấy số mũ chung, còn định trị của tổng và hiệu sẽ bằng tổng và hiệu các
định trị thành phần. Ví dụ:
CHƯƠNG 1: HỆ ĐẾM
18
1.5 CÁC HỆ THỐNG MÃ NHỊ PHÂN THÔNG DỤNG.
Khi các số, mẫu tự hoặc các từ words được biểu thị dưới dạng một nhóm các ký
hiệu khác, ta nói rằng chúng được mã hóa và nhóm ký tự đó được gọi là một mã.
Các hệ thống số dùng một số dạng các số nhị phân cho việc thực thi bên trong,
nhưng các từ bên ngoài thì thường là thập phân, nghĩa là có một sự biến đổi thường
xuyên từ thập phân sang nhị phân, sự biến đổi từ thập phân sang nhị phân có thể
chiếm một khoảng thời gian lâu và phức tạp đối với một số lớn. Vì lý do đó, việc
mã hóa các số thập phân bằng cách kết hợp một vài chức năng của cả hệ thống thập
phân và nhị phân được sử dụng.
Bất cứ số thập phân nào cũng có thể được mô tả bằng số nhị phân tương ứng,
một nhóm các số nhị phân 0 và 1 có thể được xem là một mã cho số thập phân. Khi
một số thập phân được mô tả bằng số nhị phân tương ứng, gọi là mã nhị phân trực
tiếp (straight binary code)
Ngoài các dữ liệu số, máy tính phải có khả năng xử lý các thông tin không số,
nhận ra các mã biểu thị các ký tự của chữ cái, các dấu chấm, và các ký tự đặc biệt
khác. Các mã này được gọi là mã alphanumeric. Mã alphanumeric bao gồm 26 chữ
cái thường, 26 chữ cái hoa, 10 chữ số, 7 chấm câu, và từ 20 đến 40 ký tự khác, như
+, /, #, %, *,v.v…. Có thể nói rằng mã alphanumeric biểu thị tất cả các ký tự khác
nhau và các hàm tùy thuộc vào chuẩn bàn phím của máy tính.
1.5.1 Các dạng mã nhị thập phân (BCD-Binary Coded Decimal)
Nếu mỗi chữ số của số thập phân được mô tả bằng số nhị phân tương ứng, kết
quả thu được 1 mã gọi là mã BCD. Vì chữ số thập phân lớn nhất là 9, cần 4 bit để
mã hóa.
CHƯƠNG 1: HỆ ĐẾM
19
Các số 8,4,2,1 được gọi là trọng số của mã và được gọi là mã BCD 8-4-2-1.
Khi trọng số 8-4-2-1 không thuận tiện trong tính toán, một số trọng số khác
được sử dụng như: 2-4-2-1, 5-4-2-1, 7-4-2-1
Bảng 1.4 Cấu tạo mã BCD với các trọng số khác nhau
Số thập
phân
Mã BCD
8-4-2-1 7-4-2-1 5-1-2-1 2-4-2-1
0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0
1 0 0 0 1 0 0 0 1 0 0 0 1 0 0 0 1
2 0 0 1 0 0 0 1 0 0 0 1 0 0 0 1 0
3 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1
4 0 1 0 0 0 1 0 0 0 1 1 1 0 1 0 0
5 0 1 0 1 0 1 0 1 1 0 0 0 0 1 0 1
6 0 1 1 0 0 1 1 0 1 1 0 0 0 1 1 0
7 0 1 1 1 1 0 0 0 1 0 1 0 0 1 1 1
8 1 0 0 0 1 0 0 1 1 1 1 0 1 1 1 0
9 1 0 0 1 1 0 1 0 1 1 1 1 1 1 1 1
Lưu ý: các loại mã 5-1-2-1 và 2-4-2-1 là không duy nhất trong khi mã 8-4-2-1
và 7-4-2-1 lại duy nhất.
Ví dụ 1.37: chuyển số thập phân 874 sang BCD
8 7 3 (thập phân)
1000 0111 0011 (BCD 8-4-2-1)
1011 1010 0011 (BCD 5-1-2-1)
hoặc 1011 1101 0110 (BCD 5-1-2-1)
Trong tài liệu này, mã BCD 8-4-2-1 được lấy làm ví du. Mã BCD biểu thị mỗi
chữ số của số thập phân bằng số nhị phân 4 bit, sử dụng các số nhị phân 4 bit từ
0000 đến 1001, không sử dụng các số 1010, 1011, 1100, 1101, 1110 và 1111.
Ví dụ 1.38: Biến đổi 0110100000111001 (BCD 8-4-2-1) sang giá trị thập phân.
Chia số BCD thành các nhóm 4 bit và biến đổi sang thập phân:
0110 1000 0011 1001 = 683910
CHƯƠNG 1: HỆ ĐẾM
20
Ví dụ 1.39: Biến đổi 011111000001 (BCD 8-4-2-1) sang giá trị thập phân.
0111 1100 0001
7 lỗi 1
So sánh BCD và nhị phân. Một điều quan trọng là mã BCD không giống như mã
nhị phân trực tiếp. Mã nhị phân trực tiếp biến đổi số thập phân sang nhị phân trong
khi mã BCD biến đổi mỗi chữ số trong số thập phân sang nhị phân.
Ví dụ 1.40: biến đổi 137 sang mã nhị phân trực tiếp và sang BCD 8-4-2-1.
13710 = 100010012 (nhị phân)
13710 = 0001 0011 0111 (BCD 8-4-2-1)
Mã BCD cần 12 bit trong khi mã nhị phân trực tiếp chỉ cần 8 bit để biểu thị số 137.
Mã BCD cần nhiều bit hơn vì BCD không dùng hết các khả năng của các nhóm 4
bit và có phần nào đó không hiệu quả.
Ưu điểm chính của BCD là dễ dàng chuyển đổi và dễ dàng chuyển từ thập phân
sang BCD. Chỉ nhớ các nhóm mã 4 bit cho các số thập phân từ 0 đến 9. Sự dễ dàng
chuyển đổi này đặc biệt quan trọng theo quan điểm phần cứng, vì trong một hệ
thống số: các mạch logic dùng để chuyển đổi các bit nhị phân và từ thập phân sang
nhị phân.
1.5.2 Các phép toán số học với mã BCD
Cộng BCD
Cộng hai số BCD có điểm khác so với cộng hai số nhị phân. Khi tổng của mỗi
số hạng BCD 9 thì thu được kết quả cuối cùng.
Ví dụ 1.41:
0 1 0 1 0 0 1 1 (5310)
+ 0 0 1 0 0 1 0 1 (2510)
0 1 1 1 1 0 0 0 (7810)
Khi tổng hai số nhị phân 9 thì tổng phải được cộng thêm 6 và nhớ 1 lên vị
trí BCD cao hơn.
Ví dụ 1.42:
4 7
0 1 0 0
0 1 1 1 (BCD của 47)
CHƯƠNG 1: HỆ ĐẾM
21
+ 3 5
0 0 1 1
0 1 0 1 (BCD của 35)
8 2
0 1 1 1
1 1 0 0 (lớn hơn 9)
1 0 1 1 0 (+6)
1 0 0 0
0 0 1 0
8 2
Ví dụ 1.43:
1
5 9
0 1 0 1
1 0 0 1
+ 3 8
0 0 1 1
1 0 0 0
9 7
1 0 0 1
0 0 0 1
0 1 1 0
1 0 0 1
0 1 1 1
Trừ BCD
Giống quy luật trừ số nhị phân nhiều bit, nếu số bị trừ nhỏ hơn số trừ thì phải
mượn 1 ở vị trí lớn hơn (giống trừ thập phân)
Ví dụ 1.44:
5 5
0 1 0 1 0 1 0 1
0 1 0 0 1 1 1 1 Mượn 1
- 1 8
0 0 0 1 1 0 0 0
- 0 0 0 1 1 0 0 0
3 7
0 0 1 1 0 1 1 1
Biểu diễn số BCD âm
Giống hệ nhị phân, để biểu diễn số âm trong hệ nhị phân thường dùng số bù 2,
để biểu diễn số BCD âm thường dùng số bù 10.
Số bù 10 bằng số bù 9 cộng 1.
Bit tận cùng bên trái là bit dấu: 1 cho số âm và 0 cho số dương.
Ví dụ 1.45:
+ 3 4 2
0
3 4 2
Số dương
1
6 5 7
Bù 9 của 342
+ 1
- 3 4 2
1
6 5 8
Số bù 10 của 342
CHƯƠNG 1: HỆ ĐẾM
22
1.5.3. Các dạng mã nhị phân khác
1.5.3.1. Mã dư 3
Do trọng số nhị phân của mỗi vị trí biểu diễn thập phân là tự nhiên nên máy tính có
thể thực hiện trực tiếp các phép tính cộng, trừ, nhân, chia theo mã NBCD. Tuy
nhiên nhược điểm chính của mã là tồn tại tổ hợp toàn Zero (0), gây khó khăn trong
việc đồng bộ khi truyền dẫn tín hiệu.
Vì vậy, người ta sử dụng mã Dư-3 được hình thành từ mã NBCD bằng cách cộng
thêm 310 vào mỗi tổ hợp mã. Như vậy, mã không bao gồm tổ hợp toàn Zero. Mã
Dư-3 chủ yếu được dùng để truyền dẫn tín hiệu mà không dùng cho việc tính toán
trực tiếp.
1.5.3.2. Mã Gray.
Mã Gray còn được gọi là mã cách 1, là loại mã mà các tổ hợp mã kế nhau chỉ khác
nhau duy nhất 1 bit. Loại mã này không có tính trọng số. Do đó, giá trị thập phân đã
được mã hóa chỉ được giải mã thông qua bảng mã mà không thể tính theo tổng
trọng số như đối với mã BCD.
Mã Gray cóthể được tổ chức theo nhiều bit. Bởi vậy, có thể đếm theo mã Gray.
Cũng tương tự như mã BCD, ngoài mã Gray chính còn có mã Gray dư-3.
1.5.3.3. Mã Johnson (vòng xoắn).
Mã Johnson sử dụng 5 bit nhị phân để biểu diễn 10 ký hiệu thập phân. Mã này có số
bit 1 tăng dần từ trái qua phải cho đến khi đầy, sau đó giảm dần bit 1.
1.5.3.4. Mã vòng
Mã vòng sử dụng 10 bit nhị phân để biểu diễn 10 ký hiệu thập phân với các trọng số
9876543210. Mỗi tổ hợp mã chỉ bao gồm một bit 1 chạy vòng từ phải qua trái.
Bảng 1.5 Cấu tạo một số mã nhị phân thông dụng
CHƯƠNG 1: HỆ ĐẾM
23
1.5.3.5 Mã ASCII
Mã ASCII (American Standard Code for Information Interchange) là một loại
mã alphanumeric, được dùng rộng rãi hiện nay, sử dụng hầu hết trong các máy vi
tính. Mã ASCII là một mã 7 bit và vì vậy nó có 2
7
= 128 nhóm mã. Điều này thì đủ
để biểu thị tất cả các ký tự bàn phím chuẩn cũng như các hàm điều khiển như
(RETURN) và (LINEFEED)
Ví dụ .1.46: Thông điệp được mã hóa trong ASCII:
1001000 1000101 1001100 1010000
Kết quả theo HEX là 48 45 4C 50
Theo bảng ASCII (bảng 10.4), biến đổi HEX sang ký tự là H E L P
Mã ASCII thường dùng trong các bộ truyền các thông tin alphanumeric giữa
một máy tính và các thiết bị vào ra như thiết bị video hay printer. Máy tính cũng
sử dụng nó để lưu trữ các thông tin như các dạng lệnh.
Để có thể biểu diễn thêm nhiều ký tự khác (ký hiệu không phải là chữ Latin như
α, β, …) mã ASCII được thêm 1 bit nữa để có mã ASCII 8 bit diễn tả được 256 ký
tự, đây là mã ASCII mở rộng (Extended ASCII).
Bảng 1.6: Mã ASCII
CHƯƠNG 1: HỆ ĐẾM
24
TÓM TẮT
Trong chương này chúng ta giới thiệu về một số hệ đếm thường được sử dụng trong
hệ thống số: hệ nhị phân, hệ bát phân, hệ thập lục phân. Và phương pháp chuyển
đổi giữa các hệ đếm đó. Trong chương 1 chúng ta cần nắm vững tổ chức của các hệ
đếm và các phép tính số học trong các hệ đếm.
Ngoài ta chương 1 còn giới thiệu một số mã nhị phân thông dụng: mã BCD, mã
Gray, mã vòng xoắn…
1.5 CÂU HỎI ÔN TẬP
1. Đổi các số nhị phân sang thập phân.
a. 10110
b. 10001101
c. 100100001001
d. 01011011
e. 11111111
f. 01110111
g. 1111010111
h. 10111111
2. Ðổi các số thập phân sang nhị phân
CHƯƠNG 1: HỆ ĐẾM
25
a. 37
b. 14
c. 189
d. 1024
e. 77
f. 405
g. 205
h. 2313
i. 511
3. Tìm giá trị thập phân lớn nhất của số nhị phân 8 bit, 16 bit.
4. Đổi các số bát phân sang thập phân.
a. 743
b. 36
c. 3777
d. 2000
e. 165
f. 5
g. 257
h. 1204
5. Đổi các số thập phân sang bát phân.
a. 59
b. 372
c. 919
d. 1024
e. 771
f. 2313
g. 65,536
h. 255
6. Đổi các số bát phân ở bài 10.4 sang nhị phân.
7. Đổi các số nhị phân ở bài 10.1 sang bát phân.
8.Liệt kê các số bát phân liên tục từ 1658 đến 2008.
9.Đổi số hex sang số thập phân (dec)
a. 92
b. 1A6
c. 37FD
d. ABCD
e. 000F
f. 55
g. 2C0
h. 7FF
10.Đổi số dec sang số hex.
a. 75
b. 314
c. 2048
d. 14
e. 7245
f. 389
g. 25,619
h. 4095
11. Mã hóa các số thập phân thành số BCD.
a. 47
b. 962
c. 187
d. 6727
e. 13
f. 888
CHƯƠNG 1: HỆ ĐẾM
26
g. 42,689,627 h. 1204
12.Dùng bao nhiêu bit để thể hiện số thập phân từ 0 đến 999. Nếu:
a. Dùng mã nhị phân trực tiếp.
b. Mã BCD.
13. Đổi các số BCD thành thập phân
a. 1001011101010010
b. 000110000100
c. 011010010101
d. 0111011101110101
e. 010010010010
f. 010101010101
14.
a. Có bao nhiêu bit trong 8 byte.
b. Giá trị số hex lớn nhất thể hiện bằng 4 byte.
c. Giá trị số BCD lớn nhất thể hiện bằng 3 byte.
15.Hãy thể hiện phát biểu “HELLO” bằng mã ASCII.
16.Trong máy vi tính, địa chỉ bộ nhớ là các số nhị phân, xác định vị trí ô nhớ, nơi 1
byte dữ liệu được lưu trữ. Số lượng bit địa chỉ tùy thuộc vào có bao nhiêu ô nhớ. Vì
số lượng bit rất lớn nên địa chỉ thường viết dưới dạng số hex thay vì số nhị phân.
a. Nếu máy vi tính dùng 20 bit địa chỉ, có bao nhiêu ô nhớ?
b. Cần bao nhiêu số hex để thể hiện địa chỉ bộ nhớ?
c. Ô nhớ thứ 256 có địa chỉ viết dạng số hex là bao nhiêu? Biết địa chỉ đầu tiên
là 0.
Chương 2. Đại số Boole
27
CHƯƠNG 2: ĐẠI SỐ BOOLE
GIỚI THIỆU
Đại số Boole (đại số logic) là một tập hợp các đối tượng có hai trạng thái: có
hoặc không có, mệnh đề đúng hoặc sai; các đối tượng này được biểu diễn bằng biến
logic. Khi trạng thái đối tượng là tồn tại thì biến logic biểu diễn có giá trị là 1 và ký
hiệu là A, nếu không thì biến logic của nó có giá trị là 0 và ký hiệu là A .
Giữa các biến logic, có 3 phép toán cơ sở:
*Phép phủ định logic đối với một biến A hay còn gọi là phép đảo. Khi nhận tác
động của phép toán này, A sẽ nhận giá trị đảo với giá trị ban đầu và ký hiệu là A
*Phép cộng logic (phép hoặc) được ký hiệu bằng dấu “+”. Ví dụ, (A + B), mỗi
biến được gọi là một số hạng và kết quả gọi là tổng.
*Phép nhân logic (phép và) được ký hiệu bằng dấu “.”. Ví dụ, (A . B), mỗi biến
được gọi là một thừa số và kết quả gọi là tích.
2.1 Đại số Boole
Phép toán cơ bản trong thiết kế logic các hệ thống số là đại số Boole.
Đại số Boole là một tập hợp các đối tượng có hai trạng thái: có hoặc không có,
đúng hoặc sai, các đối tượng này được biểu diễn bằng các biến logic (biến boole).
Nếu trạng thái là đúng thì biến logic có giá trị 1, ký hiệu X; nếu sai thì biến logic có
giá trị 0, ký hiệu X .
Các biến Boole như X hoặc Y… để biểu diễn ngõ vào hoặc ngõ ra của mạch
chuyển mạch, mỗi biến có thể lấy 1 trong hai giá trị, ký hiệu “0” và “1” được dùng
để đại diện cho hai giá trị khác nhau. Vì vậy, nếu X là biến chuyển mạch hay biến
Boole thì hoặc X=0, hoặc X=1.
Ký hiệu “0” và “1” giống như số nhị phân, nhưng không phải số nhị phân. Đây
chỉ là 2 ký tự đại diện cho 2 giá trị của biến chuyển mạch và được xem là mức
logic, một số ví dụ về các hiện tượng mà mức logic đại diện như bảng 2.1
Chương 2. Đại số Boole
28
Bảng 2.1 Mức logic
Logic 0 Logic 1
Sai
Đúng
Tắt
Mở
Mức điện áp thấp
Mức điện áp cao
Không
Có
Mở mạch Đóng mạch
Vì chỉ có hai giá trị, nên đại số Boole tương đối dễ dàng hơn so với đại số thông
thường. Ở đại số Boole, không có phân số, thập phân, căn bậc hai, căn bậc ba,
logarit, số ảo, v.v.
Đại số Boole chỉ có 3 phép toán cơ bản: cộng (OR), nhân (AND) và lấy bù
(NOT).
2.1.1 Các định lý cơ bản
(1) x . 0 = 0
(2) x . 1 = x
(3) x . x = x
(4) x . x = 0
(5) x + 0 = x
(6) x + 1 =1
(7) x + x = x
(8) x + x = 1
Bảng 2.2 Một số định lý cơ bản trong đại số Boole
2.1.2 Các phép toán giao hoán, kết hợp và phân phối.
(9) x + y = y + x
(10) x . y = y . x
Chương 2. Đại số Boole
28
(11) x +( y + z ) = ( x + y ) + z = x + y + z
(12) x ( y z ) = ( x y ) z = x y z
(13a) x ( y + z ) = x y + x z
(13b) ( w + x )( y + z ) = w y + x y + w z + x z
(14) x + x y = x
(15a) x + x y = x + y
(15b) x + xy = x y
(16) x y x y x
2.1.3 Ðịnh lý DeMorgan
(17) ( ) .x y x y
(18) ( . )x y x y
2.1.4 Định lý Consensus
(19) xy xz yz xy xz
(20) x y x z y z x y x z
2.1.5 Ba qui tắc về đẳng thức.
Qui tắc thay thế
Trong một đẳng thức logic, nếu thay một biến nào đó bằng một hàm số thì đẳng
thức vẫn được thiết lập.
Ví dụ 2.1: ( ) .A B A B thay F = A + C vào biến A:
( ) .A C B A C B hay . .A B C A B C
Qui tắc tìm đảo của hàm số
Phép đảo của hàm số được thực hiện bằng cách đổi dấu nhân thành dấu cộng,
đổi 0 thành 1, và ngược lại. Những dấu đảo nào của hàm nhiều biến vẫn phải giữ
nguyên, và tuân theo qui tắc đổi: nhân trước, cộng sau.
Ví dụ 2.2: . . .F A BC D E , hàm đảo tương ứng: F A B C D E
Qui tắc đối ngẫu.
Chương 2. Đại số Boole
29
Hàm F và F’ đối ngẫu nhau khi các dấu cộng và dấu nhân, số ‘0’ vàsố ‘1’ đổi
chổ cho nhau một cách tương ứng.
Ví dụ 2.3: .( )F A B C thì ' .F A B C
Do qui tắc đối ngẫu nên các định lý cơ bản được viết dưới 2 dạng đối ngẫu nhau:
dạng tích và dạng tổng.
2.2 CÁC PHƯƠNG PHÁP BIỂU DIỄN HÀM BOOLE
2.2.1 Bảng trạng thái
Bảng trạng thái liệt kê giá trị hay trạng thái của mỗi biến theo từng cột và giá trị
hàm theo một cột riêng. Bảng trạng thái còn được gọi là bảng sự thật hay bảng chân
lý.
Ví dụ 2.4: Một hàm 2 biến với giá trị hàm được biểu diễn thành bảng 2.3
Bảng 2.3
X2 X1 Y
0 0 0
0 1 X
1 0 0
1 0 1
Lưu ý: Dấu X là giá trị hàm không xác định (có thể 0 hay 1)
Nếu có 2 ngõ vào thì có 4 khả năng xảy ra, tương tự 8 khả năng cho 3
ngõ vào và 16 khả năng cho 4 ngõ vào. Sẽ có 2
N
khả năng xảy ra đối với
N ngõ vào. Tất cả các tổ hợp ngõ vào được thể hiện theo chuỗi đếm nhị
phân.
Ưu điểm của bảng trạng thái: rõ ràng, trực quan. Sau khi xác định các giá trị
biến vào thì dễ dàng xác định giá trị ra nhờ bảng trạng thái.
Nhược điểm chủ yếu: phức tạp khi số biến quá nhiều.
2.2.2 Phương pháp đại số
Có 2 dạng biểu diễn: dạng tổng các tích (dạng tuyển) và dạng tích các tổng
(dạng hội).
Dạng tổng các tích: mỗi số hạng tổng là một hạng tích hay minterm, ký hiệu mi
Chương 2. Đại số Boole
30
2 1
1 0
0
,...,
n
n i i
i
f X X a m
(2.1)
Dạng tích các tổng: mỗi thừa số là hạng tổng hay maxterm, ký hiệu Mi
2 1
1 0
0
,..., ( )
n
n i i
i
f X X a M
(2.2)
ia chỉ lấy một trong hai giá trị 0 hoặc 1. Đối với một hàm thì minterm và
maxterm là bù của nhau.
Nếu trong tất cả mỗi hạng tích hay hạng tổng có đủ các biến thì dạng tổng các
tích hay tích các tổng tương ứng được gọi là dạng chuẩn, dạng chuẩn là duy nhất.
Ví dụ 2.5: Biểu diễn hàm ( , , )F A B C A BC theo dạng minterm
( , , )F A B C A B B C C A A BC
ABC ABC ABC ABC ABC ABC
ABC ABC ABC ABC ABC (dạng chuẩn minterm)
111 110 101 100 011
710 610 510 410 310
Thay biến không đảo bằng 1, biến đảo thay bằng 0. Biểu thức được viết lại:
( , , ) (3,4,5,6,7)F A B C
Ví dụ 2.6:
Bảng 2.4
A B C F Minterm
0 0 0 0
0 0 1 0
0 1 0 1 ABC
0 1 1 1 ABC
1 0 0 0
1 0 1 0
1 1 0 0
1 1 1 1 ABC
( , , ) (2,3,7)F A B C ABC ABC ABC
Chương 2. Đại số Boole
31
Cách viết hàm dưới dạng tổng chuẩn:
Chỉ quan tâm đến tổ hợp biến mà hàm có giá trị bằng 1. Số lần hàm bằng 1 sẽ
chính là số tích (minterm) của các tổ hợp biến.
Trong mỗi tích, các biến có giá trị bằng 1 được giữ nguyên, còn các biến có giá
trị bằng 0 thì được lấy giá trị đảo.
Hàm tổng chuẩn đầy đủ sẽ là tổng các tích.
Ví dụ 2.7: Biểu diễn hàm ( , , )F A B C A BC theo dạng maxterm
( , , ) ( )( ) ( )( )F A B C A BC A B A C A B CC A C BB
A B C A B C A C B A C B
A B C A B C A B C (dạng maxterm chuẩn)
000 010 001
010 210 110
Thay biến không đảo bằng 0, biến đảo thay bằng 1. Biểu thức được viết lại:
( , , ) (0,1,2)F A B C
Ví dụ 2.8:
Bảng 2.5
A B F Maxterm
0 0 0 A B
0 1 1
1 0 0 A B
1 1 0 A B
( , ) (0,2,3) ( )( )F A B A B A B A B
Cách viết hàm dưới dạng tích chuẩn:
Chỉ quan tâm đến tổ hợp biến mà hàm có giá trị bằng 0. Số lần hàm bằng 0 sẽ
chính là số tổng (maxterm) của các tổ hợp biến.
Trong mỗi tổng các biến có giá trị 0 được giữ nguyên, còn các biến có giá trị 1
được lấy đảo.
Hàm tích chuẩn đầy đủ sẽ là tích các tổng.
Ưu điểm của phương pháp đại số:
Chương 2. Đại số Boole
32
Cách viết gọn, có tính khái quát.
Tiện sử dụng các công thức và định lý của đại số Boole để biến đổi.
Tiện cho việc dùng sơ đồ logic để thực hiện hàm số
Nhược điểm: đối với hàm phức tạp, khó xác định giá trị hàm ứng với tổ hợp biến.
2.2.3 Bảng Karnaugh
Để biểu diễn hàm logic n biến, cần thành lập một bảng có 2
n
ô, mỗi ô tương ứng
với một tổ hợp biến. Trong các ô ghi giá trị của hàm tương ứng với giá trị của tổ
hợp biến đó.
Các ô cạnh nhau hoặc đối xứng nhau chỉ cho phép khác nhau về giá trị của một
biến. Các tổ hợp biến được viết theo một dòng (phía trên) và một cột (bên trái)
Tính tuần hoàn của bảng Karnaugh: không chỉ các ô kế cận nhau khác nhau
một biến mà các ô đầu dòng và cuối dòng, đầu cột và cuối cột cũng khác nhau một
biến (4 góc của bảng) nên các ô này cũng là ô kế cận.
Cách ghi giá trị hàm trên bảng Karnaugh:
Hàm cho dưới dạng tổng các tích (minterm): ghi giá trị 1 vào các ô ứng với hạng
tích có mặt trong hàm, các ô còn lại ghi 0.
Hàm cho dưới dạng tích các tổng (maxterm): các ô ứng với hạng tổng có trong
hàm lấy giá trị 0, các ô khác lấy giá trị 1.
Ví dụ 2.9: Biểu diễn hàm 2 biến f AB AB bằng bảng sự thật (bảng 2.6) và
bảng Karnaugh.
Bảng 2.6
A B f
0 0 1
0 1 1
1 0 0
1 1 0
0 1
0 1 0
1 1 0
A
B
AB
AB
f
Chương 2. Đại số Boole
33
Từ bảng Karnaugh có thể viết ngược lại hàm f AB AB
Ví dụ 2.10: Mô tả hàm f ba biến ở bảng 2.7 bằng bảng Karnaugh
Bảng 2.7
A B C f
0 0 0 0
0 0 1 0
0 1 0 1
0 1 1 1
1 0 0 1
1 0 1 0
1 1 0 1
1 1 1 0
A
BC 0 1
00 0 1
01 0 0
11 1 0
10 1 1
Lưu ý: Các ô cạnh nhau hoặc đối xứng nhau chỉ cho phép khác nhau về giá trị của
một biến
Ví dụ 2.11: Mô tả hàm 4 biến , , ,f a b c d acd ab d bằng bảng Karnaugh
ab
cd 00 01 11 10
00 1 1 1 1
01 0 1 0 0
11 0 1 1 1
10 1 1 1 1
Ví dụ 2.12: Xây dựng bảng Karnaugh cho hàm logic:
f
f
Chương 2. Đại số Boole
34
( , , , ) (0,1,5,7,10,14,15)F A B C D
CD
AB 00 01 11 10
00 1 1 0 0
01 0 1 1 0
11 0 0 1 1
10 0 0 0 1
Ưu điểm của bảng Karnaugh: dễ dàng tối thiểu hàm.
Nhược điểm: trong trường hợp có nhiều biến → quá nhiều ô, tổ chức bảng rất phức
tạp.
2.3 Các phương pháp rút gọn hàm
2.3.1 Phương pháp đại số
Dựa vào các định lý đã học đưa biểu thức về dạng tối giản.
Ví dụ 2.13: Rút gọn hàm logic: f AB AC BC
f AB AC BC
AB AC BC A A 1A A
AB ABC AC ABC
AB AC
Ví dụ 2.14: Rút gọn hàm z ABC AB AC
z ABC AB A C [định lý DeMorgan]
ABC AB A C [phủ định 2 lần]
ABC ABA ABC [phân phối]
ABC AB ABC .A A A
AC B B AB 1B B
AC AB
A C B
Chương 2. Đại số Boole
35
Ví dụ 2.15: Rút gọn hàm x A B A B D D
x AAD ABD ADD BAD BBD BDD
1
ABD ABD BD
BD A A BD
BD A A
BD
Ví dụ 2.16: Rút gọn hàm z AC ABD ABCD ABC
z AC A B D ABCD ABC
ABC ACD ABCD ABC
BC A A AD C BC
BC AD B C
2.3.2 Phương pháp bảng Karnaugh
Các bước thực thiện:
Đối với minterm:
Bước 1: Biểu diễn hàm ở dạng bảng Karnaugh.
Bước 2: Gộp các ô kế cận có giá trị ‘1’ (hoặc ‘0’) lại thành từng nhóm 2, 4,…2
k
ô. Số ô trong mỗi nhóm càng lớn thì kết quả thu được càng tối giản (nếu
gộp được 2
n
ô thì tối giản được n biến). Một ô có thể được gộp nhiều
lần trong các nhóm khác nhau. Nếu gộp các ô theo giá trị ‘0’ sẽ thu
được biểu thức bù của hàm.
Bước 3: Thay mỗi nhóm bằng một hạng tích mới: giữ lại các biến giống nhau
theo hàng và cột.
Bước 4: Cộng các hạng tích mới, thu được hàm tối giản.
Đối với maxterm:
Bước 1: Biểu diễn hàm ở dạng bảng Karnaugh.
Bước 2: Gộp các ô kế cận có giá trị ‘0’ (hoặc ‘1’) lại thành từng nhóm 2, 4,…2
k
ô. Số ô trong mỗi nhóm càng lớn thì kết quả thu được càng tối giản (nếu
gộp được 2
n
ô thì tối giản được n biến). Một ô có thể được gộp nhiều
Chương 2. Đạisố Boole
36
lần trong các nhóm khác nhau. Nếu gộp các ô theo giá trị ‘1’ sẽ thu
được biểu thức bù của hàm.
Bước 3: Thay mỗi nhóm bằng một hạng tổng mới: giữ lại các biến giống nhau
theo hàng và cột.
Bước 4: Nhân các hạng tổng mới, thu được hàm tối giản.
Ví dụ 2.17: Rút gọn 2 ô kế cận
x ABC ABC
Biểu diễn hàm dùng bảng Karnaugh.
C C
AB 0 0
AB 1 0
AB 1 0
AB 0 0
x ABC ABC BC
Ví dụ 2.18: hàm x ABC ABC
C C
AB 0 0
AB 1 1
AB 0 0
AB 0 0
x ABC ABC AB
Ví dụ 2.19: hàm x ABC ABC
C C
AB 1 0
AB 0 0
AB 0 0
AB 1 0
x ABC ABC BC
Chương 2. Đại số Boole
37
Ví dụ 2.20: hàm x ABCD ABCD ABCD ABCD
CD CD CD CD
AB 0 0 1 1
AB 0 0 0 0
AB 0 0 0 0
AB 1 0 0 1
x ABC ABD
Ví dụ 2.21: Rút gọn 4 ô kế cận
C C
AB 0
1
AB 0 1
AB 0 1
AB 0 1
x C
Ví dụ 2.22:
CD CD CD CD
AB 0 0 0 0
AB 0 0 0 0
AB 1 1 1 1
AB 0 0 0 0
x AB
Ví dụ 2.23:
CD CD CD CD
AB 0 0 0 0
AB 0
1 1 0
AB 0 1 1 0
AB 0 0 0 0
x BD
ABC
ABD
Chương 2. Đại số Boole
38
Ví dụ 2.24: x AD
CD CD CD CD
AB 0 0 0 0
AB 0 0 0 0
AB 1 0 0 1
AB 1 0 0 1
Ví dụ 2.25:
CD CD CD
CD
AB 1 0 0 1
AB 0 0 0 0
AB 0 0 0 0
AB 1 0 0 1
x BD
Ví dụ 2.26: Rút gọn 8 ô kế cận.
CD CD CD CD
AB 0 0 0 0
AB 1 1 1 1
AB 1 1 1 1
AB 0 0 0 0
x B
Ví dụ 2.27: x C
CD CD CD CD
AB
1 1 0 0
AB 1 1 0 0
AB 1 1 0 0
AB 1 1 0 0
Ví dụ 2.28: x B
Chương 2. Đại số Boole
39
CD CD CD CD
AB 1 1 1 1
AB 0 0 0 0
AB 0 0 0 0
AB 1 1 1 1
Ví dụ 2.29: x D
CD CD CD CD
AB 1 0 0 1
AB 1 0 0 1
AB 1 0 0 1
AB 1 0 0 1
Ví dụ 2.30: x ABCD ACD BD
CD CD CD CD
AB 0 0 0 1
AB 0 1 1 0
AB 0 1 1 0
AB 0 0 1 0
Ví dụ 2.31: Rút gọn theo maxterm
BC
A 00 01 11 10
0 1 1 1 0
1 1 1 0 0
x A B B C B AC
Khái niệm hàm tùy chọn
Chương 2. Đại số Boole
40
Trên thực tế, tồn tại một số tổ hợp biến có giá trị không ảnh hưởng đến kết quả
của hàm. Ví dụ: số BCD mã hóa 10 ký hiệu thập phân thành nhị phân 4 bit, 4 bit nhị
phân biểu diễn được mã hex, nhưng A16(1010), B16(1011), C16(1100), D16(1101),
E16(1110), F16(1111) không phù hợp với mã BCD. Do vậy, khi lập các bảng
Karnaugh không quan tâm đến các giá trị này. Các giá trị này được gọi là các trạng
thái tùy chọn (don’t care). Các trạng thái tùy chọn có thể có giá trị ‘0’ hoặc ‘1’ tùy
vào mục đích người sử dụng và được ký hiệu bằng ‘x’.
Dạng tổng quát của hàm logic
Dạng chuẩn minterm: , , ,... i jdf a b c m m
Dạng chuẩn maxterm: , , ,... i jdf a b c M M
,j jd dm M : ký hiệu của điều kiện tùy chọn.
Ví dụ 2.32: Tối thiểu hàm:
, , , 0,1,2,3,6,8 10,11,12,13,14,15
d
f A B C D
CD CD CD CD
AB 1 1 1
1
AB 0 0 0 1
AB x x x x
AB 1 0 x x
x AB AD CD
2.3.3 Phương pháp QUINE – Mc. CLUSKEY
Các hệ thống số hiện đại được thiết kế bằng cách sử dụng các thiết bị logic
phức tạp, các mạch tích hợp rất lớn, do đó đòi hỏi một kỹ thuật tối hiểu hóa hàm
logic với sự hỗ trợ của máy tính thay vì làm bằng tay với các yêu cầu:
Có khả năng xử lý một số lớn các biến
Không phụ thuộc vào khả năng của người dùng trong việc nhận biết các phần tử
nguyên tố
Đảm bảo biểu thức được cực tiểu hóa
Chương 2. Đại số Boole
41
Phù hợp cho giải pháp bằng máy tính
Các bước tối thiểu hóa:
Bước 1: Chuyển hàm về dạng minterm.
Bước 2: Sắp xếp các số hạng minterm của hàm theo từng nhóm có chung số bit
1.
Bước 3: Áp dụng định lý 1A A cho 2 minterm chỉ khác nhau một bit 1. Lặp
lại cho đến khi nhóm xong các minterm.
Bước 4: Quan sát bảng các nguyên tố cơ bản được rút gọn, xác định cột chỉ chứa
một minterm.
Bước 5: Viết hàm dưới dạng tổng chuẩn của các minterm đó.
Ví dụ 2.33: Rút gọn hàm Boole dùng phương pháp Quin McCluskey
, , , 0,1,2,3,5,7,8,9,11,14F A B C D
Bước 2:
Nhóm
(số bit 1)
Minterm
Các biến
A B C D
1
1 0 0 0 1
2 0 0 1 0
8 1 0 0 0
2
3 0 0 1 1
5 0 1 0 1
9 1 0 0 1
3
7 0 1 1 1
11 1 0 1 1
14 1 1 1 0
Bước 3: Nhóm các minterm chỉ khác 1 bit
Nhóm Minterm
Các biến
A B C D
1
0,1 0 0 0 -
0,2 0 0 - 0
0,8 - 0 0 0
2
1,3 0 0 - 1
1,5 0 - 0 1
1,9 - 0 0 1
Chương 2. Đại số Boole
42
2,3 0 0 1 -
8,9 1 0 0 -
3
3,7 0 - 1 1
3,11 - 0 1 1
5,7 0 1 - 1
9,11 1 0 - 1
4 14 1 1 1 0
Lặp lại bước 3, tiếp tục nhóm các minterm chỉ sai khác 1 bit.
Nhóm Minterm
Các biến Nguyên
tố cơ bản
A B C D
1
0,1,2,3 0 0 - - AB
0,1,8,9 - 0 - 0 BC
2
1,3,5,7 0 - - 1 AD
1,3,9,11 0 - 0 1 BD
3 14 1 1 1 0 ABCD
Bước 4:
Các
nguyên
tố
Các số
thập
phân
Các minterm
0 1 2 3 5 7 8 9 11 14
ABCD 14
AB 0,1,2,3 x x x
BC 0,1,8,9 x x x
AD 1,3,5,7 x x
BD 1,3,9,11 x x x
Quan sát các nguyên tố và tìm các cột chỉ chứa một gạch chéo (ký hiệu )
Tất cả các nguyên tố đều có , đây là các minterm đã cực tiểu hóa.
Vậy hàm F ABCD AB BC AD BD
TÓM TẮT
Hiện nay đại số Boole có giá trị kỹ thuật trong nhiều lĩnh vực như:
+ Các mạch điều khiển điện tử;
+ Các mạch số điện tử;
+ Điều khiển cơ khí;
Chương 2. Đại số Boole
43
+ Thiết bị thủy lực...
Shanon đã chứng minh rằng đại số Boole phù hợp để giải quyết các vấn đề kỹ thuật
mạch. Từ đó có thể xây dựng được các hàm logic cơ bản, làm tiền đề cho việc thiết
kế các vi mạch cỡ lớn.
Đối với bất kỳ mạch thiết kế logic nào điều căn bản là phải thiết kế một sản phẩm
đáp ứng các yêu cầu: giá thấp nhất, yêu cầu không gian thấp nhất, tốc độ hoạt động
tối đa, các linh kiện có sẵn, dễ dàng kết nối các linh kiện, dễ dàng thiết kế. Để đạt
được các yêu cầu đó cần phải có một vài công cụ để tối thiểu hóa các biểu thức
logic. Một số phương pháp được sử dụng phổ biến là phương pháp đại số Boole,
bảng Karnough, và phương pháp Quine Mc. Cluskey.
2.4 BÀI TẬP CHƯƠNG 2
1. Hoàn chỉnh các biểu thức.
a. 1 ...................A
b. . .....................A A
c. . .....................B B
d. ..................C C
e. .0 ......................x
f. .1 .....................D
g. 0 ..................D
h. ..................C C
i. ...............G GF
j. ................y wy
2. Hoàn chỉnh các biểu thức.
a. ......................AB AB
b. ......................AB AB
c. ......................AB AB
d. .........................A AB
3. Chuyển các hàm logic về dạng chuẩn của minterm
a. AB CD AB
b. A B AC A BC
c. . . . . . . . . .A B A C A D B C B C C D
d. A B B C C D
Chương 2. Đại số Boole
44
4. Chuyển các hàm logic bài 3 về dạng chuẩn của maxterm.
5. Đơn giản biểu thức dùng phương pháp đại số.
a. x ABC AC
b. y Q R Q R
c. w ABC ABC A
d. q RST R S T
e. x ABC ABC ABC ABC ABC
6. Rút gọn hàm dùng phương pháp đại số
a. z B C B C A B C
b. y C D ACD ABC ABCD ACD
c. x AB CD ABD BCD
d. z ABC ABC BCD
e. x AB BD CDE AD
7. Rút gọn hàm theo phương pháp đại số
a. x A B C A B C A B C A B C
b. .y CD CD AC D
c. .z ABC AB BC AC
d. q AB BCD AC BC
e. w AC AB BC BCDE
8. Chứng minh đẳng thức: ABC ABC ABC ABC AB AC BC
9. Chứng minh định lý DeMorgan bằng tất cả các cách có thể.
10. Đơn giản biểu thức dùng định lý DeMorgan
a. ABC
b. A BC
c. ABCD
d. A B
Chương 2. Đại số Boole
45
e. AB
11. Áp dụng định lý DeMorgan, rút gọn các biểu thức
a. A C D
b. A B C D
c. M N M N
d. ABCD
12. Dùng phương phápbảng Karnaugh, rút gọn hàm:
a. , , , 1,4,6,9,10,11,14,15F A B C D
b. , , , 3,7,8,9,10,12F A B C D
13. Rút gọn hàm dùng phương pháp bảng Karnaugh
a. , , , 3,6,8,9,11,12 0,1,2,13,14,15
d
F A B C D
b. , , , 0,1,4,9,12,13 2,3,6,10,11,14
d
F A B C D
14. Xây dựng bảng trạng thái cho hàm: , , , ,F A B C D E AB CDE
15. Rút gọn bảng Karnaugh
CD CD CD CD
CD CD CD CD
AB 0 0 0 1
AB 0 0 1 0
AB x 1 1 0
AB 1 1 1 1
AB 0 1 x 0
AB 1 1 0 0
AB 0 0 1 0
AB 0 0 0 0
(a) (b)
CD CD CD CD
CD CD CD CD
AB x 1 0 0
AB 1 0 0 1
AB x 1 1 0
AB 0 1 0 0
Chương 2. Đại số Boole
46
AB 1 x 1 0
AB 0 0 0 0
AB 0 0 1 0
AB 1 x x x
(c) (d)
16. Rút gọn bảng Karnaugh
CD CD CD CD
CD CD CD CD
AB 0 1 x 1
AB 0 1 0 0
AB 1 x x x
AB 0 1 1 1
AB 0 x x x
AB 0 0 0 1
AB 0 0 x 0
AB 1 1 0 1
(a) (b)
CD CD CD CD
CD CD CD CD
AB 1 1 1 1
AB 1 0 1 1
AB 1 1 0 0
AB 1 0 0 1
AB 0 0 0 1
AB 0 0 0 0
AB 0 0 1 1
AB 1 0 1 1
(c) (d)
17. Cho hàm 3 biến:
1
2
, ,
, ,
F A B C ABC ABC ABC ABC
F A B C ABC ABC ABC ABC
a. Lập bảng trạng thái và bảng Karnaugh cho từng hàm
b. Tìm mối quan hệ giữa 2 hàm
c. Xác định hàm 1 2 1 2, , .F A B C F F F F
18. Cho hàm logic:
, , , 0,1,2,5,9,10,12,13F A B C D
a. Lập bảng Karnaugh và rút gọn hàm F
b. Lập bảng Karnaugh và rút gọn hàm F
Chương 3. Các cổng logic TTL và CMOS
46
CHƯƠNG 3: CÁC CỔNG LOGIC TTL VÀ CMOS
GIỚI THIỆU
Chương 3 trình bày các ký hiệu cổng logic và các họ cổng logic chủ yếu và
được dùng phổ biến hiện nay.
Phần cuối của chương trình bày một số mạch cho phép giao tiếp giữa các họ
logic TTL và CMOS.
3.1 CỔNG LOGIC VÀ CÁC THAM SỐ CHÍNH
3.1.1 Các mức logic
Xét về cơ bản có 2 loại linh kiện bán dẫn: lưỡng cực và đơn cực. Dựa trên các
linh kiện này các mạch tích hợp (Integrated Circuit – IC) được hình thành.
IC chuẩn TTL (Transistor Transistor Logic) gồm các IC có ký hiệu: 74, 74S,
74LS, 74AS, 74ALS,… có thành phần chính là các transistor lưỡng cực (bipolar
transistor) (hình 3.1).
IC chuẩn CMOS (Complementary Metal Oxide Semiconductor) gồm các IC có
ký hiệu: 40, 74C, 74HC, 74HCT, 74AC, 74ACT,… có thành phần chính là các
transistor MOSFET kênh P và N (hình 3.2).
Hình 3.1: Mạch Inverter TTL Hình 3.2: Mạch Inverter CMOS
Mức logic: mức điện thế ở đầu vào và đầu ra của cổng tương ứng mức logic “0”
và logic “1”. Mức điện thế phụ thuộc vào điện thế nguồn nuôi của cổng (thường ký
hiệu VCC đối với họ TTL - Transistor Transistor Logic, VDD đối với họ MOS –
Chương 3. Các cổng logic TTL và CMOS
47
Metal Oxide Semiconductor). Nếu mức logic vào vượt quá điện thế nguồn nuôi sẽ
làm hỏng cổng logic.
Giá trị của hai mức logic là giá trị danh định. Thực tế, giá trị này có thể có biến
đổi nhỏ do các thông số của các phần tử trong mạch, nguồn cung cấp biến đổi hay
do nhiệt độ,….
Mức logic là tham số quan trọng của cổng logic, có thể xác định trạng thái logic
vào/ra bằng volt kế.
Thông thường các cổng TTL hoạt động ở mức nguồn nuôi 5V 0.25V. Lý
tưởng, cổng TTL có mức tín hiệu cao là 5V, thấp là 0V. Tuy nhiên, trên thực tế các
cổng TTL không đạt được điện áp lý tưởng đó, và được thiết kế để chấp nhận một
dải điện áp tương ứng với mức H (High) và L (Low) (hình 3.3).
0V
5V
2V
0.8V
Low
High
0V
5V
2.7V
0.5V
Low
High
Mức điện áp ra của cổng TTLMức điện áp vào của cổng TTL
Hình 3.3: Mức điện áp vào/ra của cổng TTL
Nếu điện áp của tín hiệu từ 0.8V – 2V thì tín hiệu ra sẽ không chắc chắn đúng:
có thể ở mức H, cũng có thể ở mức L. Do đó, khi làm việc với mạch, phải đảm bảo
điện áp nằm trong dải cho phép và không nằm trong khoảng 0.8V – 2V.
Không giống như TTL, mức nguồn nuôi đặt cố định là 5V, CMOS có nguồn
cung cấp cao hơn: 15V (một số mạch có nguồn 5V, 10V, 12V, 18V).
Chương 3. Các cổng logic TTL và CMOS
48
0V
5V
3.5V
1.5V
Mức điện áp vào của cổng CMOS
0V
5V
4.95V
0.05V
Mức điện áp ra của cổng CMOS
Low
Low
High
High
Hình 3.4: Mức điện áp vào/ra của cổng CMOS với VDD=5V
0V
10V
7V
3V
Mức điện áp vào của cổng CMOS
0V
10V
9.95V
0.05V
Mức điện áp ra của cổng CMOS
Low
Low
High
High
Hình 3.5: Mức điện áp vào/ra của cổng CMOS với VDD=10V
0V
15V
11V
4V
Mức điện áp vào của cổng CMOS
0V
15V
14.95V
0.05V
Mức điện áp ra của cổng CMOS
Low
Low
High
High
Hình 3.6: Mức điện áp vào/ra của cổng CMOS với VDD=15V
3.2 Các cổng logic cơ bản
Cổng logic cơ bản là mạch điện thực hiện 3 phép tính cơ bản trong đại số logic.
Ba loại cổng logic cơ bản: AND, OR và NOT.
3.2.1 Cổng AND
Chương 3. Các cổng logic TTL và CMOS
49
Cổng AND thực hiện hàm logic:
, .f A B A B AB
đối với hàm nhiều biến: , , ,... . . .... ...f A B C A B C ABC
Hình 3.7: Ký hiệu cổng AND 2 ngõ vào
Bảng trạng thái mô tả hoạt động của cổng AND 2 ngõ vào:
Bảng 3.1: Bảng trạng thái hoạt động của cổng AND 2 ngõ vào
A
B F=AB
A B F=AB
0 0 0
L L L
0 1 0
L H L
1 0 0
H L L
1 1 1
H H H
Ghi theo giá trị logic Ghi theo mức logic
Nhận xét:
Cổng AND có thể có nhiều hơn 2 ngõ vào, chỉ có một ngõ ra.
Cổng AND cho kết quả bằng 0 nếu một hay nhiều ngõ vào bằng 0.
Đồ thị dạng xung cổng NAND
Chương 3. Các cổng logic TTL và CMOS
50
Ví dụ 3.1: Xác định dạng sóng ngõ ra, biết tín hiệu ngõ vào cổng AND 2 ngõ vào
có dạng:
A
B
F=AB
0
0
1
0
1
1
Hình 3.8
3.2.2 Cổng OR
Cổng OR thực hiện hàm logic:
,f A B A B
đối với hàm nhiều biến: , , ,... ...f A B C A B C
Hình 3.9: Ký hiệu cổng OR 2 ngõ vào
Bảng trạng thái mô tả hoạt động cổng OR hay ngõ vào (bảng 3.2)
Bảng 3.2: Bảng trạng thái hoạt động của cổng OR 2 ngõ vào
A
B F=A+B
A B F=A+B
0 0 0
L L L
0 1 1
L H H
1 0 1
H L H
Chương 3. Các cổng logic TTL và CMOS
51
1 1 1
H H H
Ghi theo giá trị logic Ghi theo mức logic
Nhận xét:
Cổng OR có thể có nhiều hơn 2 ngõ vào, chỉ có một ngõ ra.
Cổng OR cho kết quả bằng 1 nếu một hay nhiều ngõ vào bằng 1.
Đồ thị dạng xung của cổng OR
Ví dụ 3.2.: Xác định dạng sóng ngõ ra, biết tín hiệu ngõ vào cổng OR có dạng:
A
0
1
0
1
B
A+B
0
1
Hình 3.10
Ký hiệu và bảng trạng thái (bảng 3.3) của cổng OR 3 ngõ vào:
Hình 3.11: Ký hiệu cổng OR 3 ngõ vào
Bảng 3.3
Chương 3. Các cổng logic TTL và CMOS
52
A B C X=A+B+C
0 0 0 0
0 0 1 1
0 1 0 1
0 1 1 1
1 0 0 1
1 0 1 1
1 1 0 1
1 1 1 1
3.2.3 Cổng NOT
Cổng NOT thực hiện hàm logic:
f A
Ký hiệu của cổng NOT (hình 12.12)
Hình 3.12
Bảng trạng thái của cổng NOT (bảng 3.4), 1 0;0 1
A f A
A f A
0 1
L H
1 0
H L
Bảng 3.4
Nhận xét: Cổng NOT chỉ có một ngõ vào và một ngõ ra.
Lưu ý: Đối với cổng NOT, dấu tròn có thể đặt phía trước hay phía sau, chỉ ra giá trị
tác động có tích cực thấp. Khi không có dấu tròn, mức logic tương ứng sẽ là mức
tích cực cao hay còn gọi là logic dương.
Logic dương: logic có điện thế mức 1 luôn lớn hơn điện thế mức 0.
Logic âm: đảo của logic dương. Mức 0 có điện thế cao hơn mức 1.
Khái niệm mức logic tích cực
7404
1 2A A
Chương 3. Các cổng logic TTL và CMOS
53
Ví dụ 3.3:
Ở cổng NAND có thể diễn giải: Ngõ ra tích cực ở mức thấp chỉ khi tất cả các ngõ
vào: A và B ở mức cao.
Ví dụ 3.4:
Ngõ ra chỉ ở mức cao khi tất cả các ngõ vào ở mức thấp.Ví dụ 3.5:
Ngõ ra chỉ ở mức cao khi tất cả các ngõ vào ở mức cao.
Ví dụ 3.6:
Ngõ ra ở mức cao khi tất cả ngõ vào ở mức thấp
Ví dụ 3.7: Các mạch logic chứa cổng NOT (Inverter)
Chương 3. Các cổng logic TTL và CMOS
54
Hình 3.13
Hình 3.14
Hình 3.15
f A B C D E
Hình 3.16
Ví dụ 3.8: Vẽ mạch logic thực hiện hàm f A B B C
B
A
7404
1 2
7432
1
2
3
B
A
7432
1
2
3
7404
1 2
7408
1
2
3
B
A
7432
1
2
3
7404
1 2
C 7404
5 6
7408
1
2
3
7408
1
2
3B
A
7432
1
2
3
7404
1 2
C
7408
1
2
3
7432
1
2
3
E
D
A
B
U7B
7404
3 4
7432
4
5
6
7432
4
5
6 7408
1
2
3
C
f
f A B
f A B
A
AB
A C
A C
( )f AB A C
Chương 3. Các cổng logic TTL và CMOS
55
Hình 3.17
3.3 Các cổng logic mở rộng
Khi ghép 3 cổng logic cơ bản sẽ thu được các cổng logic mở rộng. Xét các cổng
logic thông dụng khác.
3.3.1 Cổng NAND
Ghép cổng AND với cổng NOT thu được cổng NAND, hình 12.18
Hàm ra của cổng NAND 2 và nhiều biến:
,
, , ,... ...
f A B AB
f A B C ABC
Hình 3.18: Sơ đồ cấu tạo và ký hiệu cổng NAND 2 ngõ vào
Bảng trạng thái cổng NAND 2 ngõ vào (bảng 3.5).
Bảng 3.5
AND NAND
A B AB AB
0 0 0 1
0 1 0 1
1 0 0 1
1 1 1 0
Ngõ ra cổng NAND: đảo với ngõ ra cổng AND.
Ví dụ 3.9: Vẽ dạng sóng ngõ ra cổng NAND có 2 ngõ vào như hình 3.19
7408
1
2
3
B
A AB
7403
1
2
3
7404
1 2
B
A
AB
AB
AB
Chương 3. Các cổng logic TTL và CMOS
56
0
1
0
1
0
1
A
B
AB
Hình 3.19
3.3.2 Cổng NOR
Cổng NOR được thiết lập bằng cách ghép nối tiếp một cổng OR với một cổng
NOT (hình 3.19)
Hình 3.20
Hàm của cổng NOR 2 ngõ vào và nhiều ngõ vào:
,
, , ,... ...
f A B A B
f A B C A B C
Ký hiệu cổng NOR 2 ngõ vào, 3 ngõ vào (hình 3.21)
Hình 11.21
Bảng trạng thái của cổng NOR 2 ngõ vào (bảng 3.6)
Bảng 3.6
A+B
7432
4
5
6
A
B 7404
3 4
74128
2
3
1
A
B
7427
1
2
13
12
A
C
B
f A B
A B
A B C
Chương 3. Các cổng logic TTL và CMOS
57
OR NOR
A B A B A B
0 0 0 1
0 1 1 0
1 0 1 0
1 1 1 0
Ngõ ra cổng NOR: đảo với ngõ ra cổng OR.
Ví dụ 3.10: Xác định dạng sóng ngõ ra của cổng NOR, biết 2 ngõ vào có dạng sóng
như hình 3.22.
0
1
0
1
0
1
A
B
A B
Hình 3.22
Tính đa chức năng của cổng NAND và NOR
Theo tính chất của các cổng logic cơ bản, mọi hàm logic đều có thể thực hiện
nhờ cách kết hợp 3 hàm cơ sở AND, OR, NOT.
Tuy nhiên, do công nghệ chế tạo các cổng AND, OR, NOT có nhiều điểm khác
nhau nên khó có thể thực hiện được trong các mạch tích hợp số. Để khắc phục
nhược điềm này, phải tìm ra cổng có thể tạo ra hệ hàm đầy đủ. Cổng NAND và
cổng NOR thỏa mãn điều kiện này.
Từ cổng NAND và NOR có thể tạo ra các cổng cơ bản khác.
Cổng NAND tạo ra các cổng NOT, AND, OR, NOR.
Chương 3. Các cổng logic TTL và CMOS
58
Hình 3.23
Cổng NOR tạo ra các cổng NOT, NOR, AND, NAND.
Hình 3.24
Ví dụ 3.11: Cho hàm logic f AB AB . Xây dựng mạch thực hiện hàm f chỉ
dùng cổng NAND.
Chương 3. Các cổng logic TTL và CMOS
59
f AB AB AB AA AB BB
A A B B A B
AAB B AB
AAB B AB
AABB AB
Hình 3.25
Ví dụ 3.12: Cho hàm logic f AB AB . Xây dựng mạch thực hiện hàm f chỉ
dùng cổng NOR.
f AB AB AB AB
AB BB AB AA
A A B B A B
A A B B A B
A A B B A B
Hình 3.26
3.3.3 Cổng XOR
Đây là loại cổng phức tạp hơn NAND và NOR. Biểu thức logic ngõ ra của cổng:
f AB AB A B
Mạch logic cổng XOR (hình 3.27): gồm 3 loại cổng logic cơ bản AND, OR, NOT.
Chương 3. Các cổng logic TTL và CMOS
60
Hình 3.27
Ký hiệu cổng XOR 2 ngõ vào (hình 3.28)
Hình 3.28
Bảng trạng thái mô tả hoạt động của cổng XOR (bảng 3.7)
Bảng 3.7
A
B A B
A B A B
0 0 0
L L L
0 1 1
L H H
1 0 1
H L H
1 1 0
H H L
Cổng XOR còn các tên gọi khác: cổng khác dấu, cổng cộng modulo 2, cổng
hoặc tuyệt đối (Exelusive OR).
Từ bảng sự thật thấy rằng 1A B khi A B và 0A B khi A B .
Hoạt động của cổng XOR nhiều ngõ vào cũng tương tự như 2 ngõ vào: số bit 1
trên tất cả các đầu vào là số lẻ thì ngõ ra bằng logic 1; ngược lại: nếu cổng có số bit
1 trên tất cả các đầu vào là số chẵn, thì ngõ ra bằng logic 0.
Có thể sử dụng cổng XOR 2 ngõ vào thực hiện hàm XOR nhiều ngõ vào (hình
3.29).
7404
3 4
7404
3 4
7408
1
2
3
7408
4
5
6
7432
1
2
3
B
A
A
B
74136
1
2
3
74136
1
2
3 f
C
AB
AB
AB AB A B
Chương 3. Các cổng logic TTL và CMOS
61
Hình 3.29
Hình 3.30: Cổng XOR 3 ngõ vào
Từ biểu thức và bảng trạng thái của cổng XOR, suy ra tính chất của hàm XOR:
Giao hoán: A B B A
Kết hợp: A B C A B C
Phân phối: A B C AB AC
Các phép toán của biến và hằng số:
1
0
0
1
A A
A A
A A
A A
Luật đổi chổ nhân quả:
Nếu A B C thì A C B và B C A
3.3.4 Cổng XNOR
Cổng XNOR được tạo thành khi mắc nối tiếp cổng XOR và cổng NOT.
Cổng XNOR còn có tên gọi: cổng đồng dấu, cổng không hoặc tuyệt đối.
Biểu thức logic ngõ ra:
f A B AB AB
Ký hiệu cổng XNOR 2 ngõ vào (hình 3.31)
Hình 3.31
Bảng trạng thái và chức năng của cổng XNOR 2 ngõ vào (bảng3.8)
Bảng 3.8
A
C
B
7427
1
2
13
12 f
CD4077B
3
1
2
A
f
B
Chương 3. Các cổng logic TTL và CMOS
62
A B f
A B f
0 0 1
L L H
0 1 0
L H L
1 0 0
H L L
1 1 1
H H H
XOR và XNOR là các phần tử chính trong các bộ cộng, trừ, so sánh số nhị phân,….
3.1.5. Các tham số chính
3.1.5.1 Mức logic (Logic Levels)
Mức logic là mức điện thế trên đầu vào và đầu ra của cổng tương ứng với logic "1"
và logic "0", nó phụ thuộc điện thế nguồn nuôi của cổng (VCC đối với họ TTL
(Transistor Transistor Logic) và VDD đối với họ MOS (Mel Oxide Semiconductor)).
Lưu ý rằng, nếu mức logic vào vượt quá điện thế nguồn nuôi có thể gây hư hỏng
cho cổng.
Chương 3. Các cổng logic TTL và CMOS
63
Thông thường giá trị của hai mức logic là giá trị danh định. Thực tế, giá trị này có
thể biến đổi nhỏ do các thông số của các phần tử trong mạch hoặc do nguồn cấp
biến đổi hoặc do nhiệt độ…
Mức logic là tham số quan trọng của cổng, có thể xác định được trạng thái logic
vào/ra bằng cách dùng vôn kế.
tưởng, TTL có mức tín hiệu cao là 5V; thấp là 0V. Tuy nhiên, trên thực tế các cổng
TTL không đạt được điện áp lý tưởng đó và nó được thiết kế để chấp nhận một dải
0,8V và mức H ứng với đi
Hình 3-19. Mức điện áp vào/ra của cổng TTL
Nếu điện áp của tín hiệu nằm trong dải từ 0,8V đến 2V thì tín hiệu ra sẽ không chắc
chắn đúng (có thể ở mức H có thể ở mức L). Do vậy khi làm việc với mạch phải
chắc chắn rằng không để khoảng điện áp này đưa đến đầu vào. (Hình 3-19).
Hình 3-20 mô tả mức điện áp vào/ra của họ cổng CMOS.
Hình 3-20. Mức điện áp vào/ra của cổng CMOS
Chương 3. Các cổng logic TTL và CMOS
64
Không giống như TTL, mức nguồn nuôi được đặt cố định là 5V, CMOS có nguồn
cung cấp cao hơn: 15V (một số mạch có nguồn là 18V).
3.1.5.2. Độ chống nhiễu (Noise Immunity)
Độ chống nhiễu (hay độ phòng vệ nhiễu) là mức nhiễu lớn nhất tác động tới đầu
vào hoặc đầu ra của cổng mà chưa làm thay đổi trạng thái vốn có của nó.
Độ chống nhiễu là tiêu chuẩn đánh giá độ nhạy của mạch logic đối với tạp âm xung
trên đầu vào vi mạch. Độ chống nhiễu khi đầu ra ở mức logic 0 và 1 là khác nhau.
Hình 3-22. Độ chống nhiễu của họ cổng TTL
Hình 3-22 biểu diễn độ chống nhiễu bằng .cho thấy rằng sự khác biệt giữa dải điện
áp vào và ra chính là dải nhiễu của cổng. Ví dụ, đối vớicổng TTL thì mức nhiễu
thấp là sự sai khác giữa 0.8V và 0.5V bằng 0.3V, trong khi mức nhiễu cao là sự sai
khác giữa 2.7V và 2V bằng 0.7V. Tương tự đối với cổng CMOS.
3.1.5.3. Khả năng mắc tải vào, ra (Fan in, Fan out)
Hệ số mắc tải cho biết khả năng nối được bao nhiêu đầu vào tới đầu ra của một
cổng đã cho mà vẫn đảm bảo sự hoạt động tin cậy, đảm bảo tốc độ, giới hạn về
nhiệt độ và các tham số khác.
Hệ số mắc tải phụ thuộc dòng ra (hay dòng phun) của cổng chịu tải và dòng vào
(hay dòng hút) của các cổng tải ở cả hai trạng thái H, L.
Do hạn chế bởi công suất ra tối đa của mạch, số lượng tải có thể nối với mạch logic
là có hạn.
Có 2 cách cơ bản để nối tải vào đầu ra:
Đất chung: Các tải được nối với đầu ra của mạch và đất.
Nguồn chung: Các tải được nối với đầu ra của mạch và nguồn cung cấp.
Chương 3. Các cổng logic TTL và CMOS
65
Hình 3-23 mô tả về cách nối tải.
a) Mức ra của cổng chịu tải là H b) Mức ra của cổng chịu tải là L
Hình 3-23a,b. Mô tả về hệ số mắc tải.
3.1.5.4. Công suất (Power)
Đối với các cổng logic có hai loại công suất chính: công suất tiêu tán và công suất
điều khiển.
ất tiêu tán.
Đây là tiêu chuẩn để đánh giá lượng công suất tiêu thụ (tổn hao) trên các phần tử
trong vi mạch. Công suất tiêu hao thường cỡ vài mW đối với một vi mạch số và là
giá trị trung bình giữa công suất tiêu tán.khi đầu ra ở mức 0, 1 (Các công suất này
thường khác nhau).
Công suất tiêu tán càng nhỏ càng tốt và có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong các
thiết bị xách tay hay các thiết bị dùng pin.
Công suất điều khiển
Công suất điều khiển là công suất của tín hiệu điều khiển ở đầu vào sao cho mạch
vẫn hoạt động tốt. Công suất điều khiển càng nhỏ càng tốt.
3.1.5.5. Trễ truyền đạt (Propagation Delay)
Trễ truyền đạt là khoảng thời gian để đầu ra của mạch có đáp ứng khi có sự thay đổi
mức logic của đầu vào.
Trễ truyền đạt là tiêu chuẩn để đánh giá tốc độ làm việc của mạch. Tốc độ làm việc
tương ứng với tần số lớn nhất mà mạch vẫn hoạt động đúng. Do đó, trễ truyền đạt
càng nhỏ thì càng tốt tương ứng với tốc độ làm việc càng lớn càng tốt.
Trễ truyền đạt thường được tính toán ở điểm 50% biên độ trên các sườn trước và
sườn sau tương ứng giữa xung vao và xung ra.
Chương 3. Các cổng logic TTL và CMOS
66
Có 2 loại trễ truyền đạt: Trễ xảy ra khi đầu ra thay đổi từ mức cao (High) xuống
mức thấp (Low) và ngược lại.
Do cấu tạo của mạch logic, trễ giữa hai loại chuyển biến thường khác nhau. Chúng
giống nhau về mức và gần nhau về giá trị nhưng không tương đương.
Độ rộng sườn trước tPHL và độ rộng sườn sau tPLH là khoảng thời gian để biên độ
xung thay đổi trong khoảng từ 10% đến 90% giá trị biên độ cực đại.
Đối với hầu hết các loại vi mạch số ngày nay trễ truyền đạt là rất nhỏ. Trễ truyền
đạt có thể nhỏ cỡ 1ns. Một vài loại mạch logic có thời gian trễ lớn cỡ vài trăm nano
giây. Độ rộng sườn trước và sườn sau thường nhỏ hơn thời gian trễ.
Trễ truyền đạt trung bình được tính theo công thức:
2
PLHPHL
pd
tt
t
3.2. CÁC HỌ CỔNG LOGIC
3.2.1. Họ DDL
DDL (Diode Diode Logic) là họ cổng logic do các diode bán dẫn tạo thành. Hình 3-
24a,b là sơ đồ cổng AND, OR 2 đầu vào họ DDL.
A và B là tín hiệu đầu vào. Mức thấp của tín hiệu có điện áp là 0V; mức cao có điện
áp là 3V. Tín hiệu ra là F.
Hình 3-24. Mạch điện cổng AND và OR họ DDL
Ưu điểm của họ DDL:
Chương 3. Các cổng logic TTL và CMOS
67
Mạch điện đơn giản, dễ tạo ra các cổng AND, OR nhiều đầu vào. Ưu điểm này cho
phép xây dựng các ma trận diode với nhiều ứng dụng khác nhau;
Tần số công tác có thể đạt cao bằng cách chọn các diode chuyển mạch nhanh;
Công suất tiêu thụ nhỏ.
Nhược điểm : Độ phòng vệ nhiễu thấp (VRL lớn) ; Hệ số ghép tải nhỏ; Sai lệch mức
điện cao. Sai lệch này do điện áp thuận trên diode. Từ bảng 3-8 thấy sau khi tín hiệu
vào cổng AND thì tín hiệu tại đầu ra đều bị dâng lên 0,7 V cho cả hai mức cao và
thấp. Đối với cổng OR thì tín hiệu tại đầu ra đều bị hạ xuống 0,7 V cho cả hai mức
cao và thấp. Nếu tín hiệu đi qua nhiều cổng mắc nối tiếp nhau thì mức điện áp bị
dịch đi rất lớn nên có thể dẫn tới sai mức logic.
3.2.2. Họ TTL
Vi mạch TTL là vi mạch đơn phiến: Các phần tử tích cực, các cấu kiện, dây nối của
toàn bộ mạch logic đều gia công trên một phiến đế bán dẫn. Hiện nay cổng TTL
phổ biến dưới dạng SSI (Small Scale Integrated) và MSI (Medium Scale
Integrated). Cổng TTL tiêu hao công suất đáng kể nên có khó khăn sử dụng dưới
dạng vi mạch VLSI (Very Large Scale Integrated).
3.2.2.1. Cổng NAND TTL
Hình 3-28. Cổng NAND TTL
Mạch gồm 3 phần: Mạch vào gồm có transsistor nhiều emitter T1 và R1, transistor
T2 và R2, R3 làm thành phần giữa, và mạch ra có các transistor T3, T4, T5 và R4,
R5.
Giả thiết các transistor có hệ số khuếch đại dòng cực gố
Nguyên lý làm việc:
Chương 3. Các cổng logic TTL và CMOS
68
Thông qua các emitter của T1 mạch sẽ thực hiện chức năng AND, T2 làm nhiệm vụ
đảo pha và tạo ra tín hiệu ngược pha giữa collector và emitter. Những tín hiệu
ngược pha này dùng để kích cho transistor T3 và T5.
Khi bất kỳ một emitter nào có mức thấp của tín hiệu đầu vào, thì transistor T1 trở
thành bão hòa, do đó transistor T2 và T5 ngắt, còn transistor T3 và T4 thông, đầu ra
tải được nối với emitter của transistor T4 nên Vo ở mức logic cao.
Khi toàn bộ tín hiệu đầu vào ở mức cao, thì transistor T1 ngắt. Do đó, transistor T2
và T5 bão hòa, còn transistor T3 và T4 ngắt nên VO ở mức logic thấp.
Do vậy, quan hệ logic giữa đầu vào và đầu ra của mạch chính là cổng NAND.
Diode D được sử dụng như mạch dịch mức điện áp, nó có tác dụng làm cho T4 cấm
hoàn toàn khi T2 và T5 thông. Diode này nhiều khi còn được mắc vào mạch giữa
collector T2 và base của T3.
Bảng 3-14 là bảng mô tả điện áp của mạch điện hình 3-28.
Bảng 3-14. Bảng chức năng của cổng
NAND
Bảng 3-15. Bảng trạng thái của cổng
NAND
Áp dụng logic dương, có bảng trạng thái 3-15.
Từ bảng trạng thái 3-15 dễ dàng suy ra : quan hệ logic NAND, BAF .
3.2.2.2. Cổng ba trạng thái
a) Khái niệm cổng ba trạng thái
Cổng logic, ngoài trạng thái cao (logic 1) và thấp (logic 0) còn có trạng thái thứ ba
là trạng thái có trở kháng Z cao, hay thả nổi được gọi là cổng ba trạng thái.
Cổng ba trạng thái được triển khai sử dụng từ năm 1970. Nhờ sự ra đời của cổng
này mà việc thiết kế mạch đơn giản đi rất nhiều, đặc biệt cho các máy tính theo tổ
chức BUS.
Chương 3. Các cổng logic TTL và CMOS
69
Cổng ba trạng thái hình 3-32 hoạt động theo bảng trạng thái 3-16. Khi E = 0,
transistor T1 cấm, cực base của transistor T2 có điện áp cao, nên transistor T2 mở bão
hòa, base của transistor T3 như nối đất, khiến cho emitter của transistor T3 như bị
treo hay bị thả nổi.
Khi E = 1, transistor T1 thông bão hòa, transistor T2 cấm, transistor T3 hoạt động như
một mạch lặp lại emitter, tương đương như khóa cơ học đóng lại, hoạt động như
một tầng “đệm” và DO = DI.
a) Sơ đồ nguyên lý
b) Ký hiệu logic c) Khóa cơ học tương đương
Hình 3-32. Cổng ba trạng thái
Bảng 3-16
Trong đó: DI , DO: Đầu vào/rasố liệu (Da In -Da Out)
E : Đầu vào cho phép (Enable)
x : Nhận giá trị bất kỳ 0 hoặc 1
Trên đây là cổng ba trạng thái với đầu vào cho phép tác động cao (E = 1).
Trong thực tế cũng thiết kế cổng ba trạng thái với đầu vào cho phép tác động thấp (
0E ). Ký hiệu như hình 3-33 và hoạt động như bảng trạng thái 3-
Chương 3. Các cổng logic TTL và CMOS
70
Hình 3-33. Cổng ba trạng thái với đầu vào cho phép tác động thấp
Bảng 3-17
Trạng thái thứ ba có tên gọi khác nhau, nhưng cùng một ý nghĩa: Thả nổi
(Floating), hở (open), trở kháng cao (high Impedance), cô lập (Isolation).
Trong kỹ thuật điện tử số, cổng ba trạng thái thường được dùng làm các bộ đệm đầura, khóa điều khiển hướng dữ liệu.
3.2.3. Họ CMOS
3.2.3.1. Đặc điểm
Các cổng logic CMOS được tạo nên từ các transistor MOSFET.
Các đầu vào cổng CMOS rất nhạy với trạng thái tĩnh điện, nó có thể bị hỏng khi gặp
điện áp cao và nó có thể ở bất kỳ trạng thái nào nếu các đầu vào để hở.
Các điện trở Pullup và pulldown được sử dụng để tránh trường hợp đầu vào cổng
CMOS bị treo (thả nổi) khi nó bị điều khiển bởi dòng cực nguồn (sourcing current)
hoặc dòng hút (sinking current).
Các cổng CMOS có công suất tiêu thụ nhỏ hơn các cổng TTL tương đương nhưng
công suất này sẽ tăng theo tần số tín hiệu. Trong khi đó công suất tiêu thụ của cổng
TTL gần như không đổi trong dải hoạt động của nó.
Dòng vào của cổng CMOS nhỏ hơn rất nhiều so với họ TTL bởi vì các transistor
MOS được điều khiển bằng điện áp chứ không phải bằng dòng điện.
Dải điện áp nguồn nuôi của CMOS rộng hơn của TTL. CMOS có dải nguồn nuôi từ
3 đến 15 V, còn TTL có dải nguồn nuôi từ 4,75 đến 5,25 V.
Các cổng CMOS có dải tần số làm việc thấp hơn TTL do điện dung tại đầu vào của
cổng MOSFET. Hằng số thời gian RC (R: trở kháng của mạch; C: điện dung đầu
Chương 3. Các cổng logic TTL và CMOS
71
vào) làm cản trở thời gian chuyển mức logic của cổng, do vậy làm giảm tần số làm
việc cao nhất của cổng.
Thông thường, các cổng CMOS có thêm bộ đệm ở đầu ra, B-CMOS (Buffered-
CMOS), để tăng hệ số khuếch đại điện áp, điều này làm cho đầu ra có đáp ứng
nhanh mỗi khi có sự thay đổi tín hiệu vào. Do vậy cải thiện được tình trạng trễ của
CMOS. Hiện tượng trễ xuất hiện là do điện dung vào của transistor MOS và hằng
số thời gian RC.
3.2.3.2 Cổng NOT họ CMOS
Hình 3-39. Cổng NOT họ CMOS
Transistor T1 là MOSFET kênh N cảm ứng, transistor T2 là MOSFET kênh P cảm
ứng. Các cực cổng của transistor T1 và T2 nối với nhau tạo thành mạch vào. Các cực
máng của transistor T1 và T2 nối với nhau tạo thành mạch ra. Cực nguồn của
transistor T2 nối với dương của nguồn, còn cực nguồn của transistor T1 nối với đất.
Khi VI = VIL = 0, VGS1= 0 thì transistor T1 ngắt. VGS2 = - ED, lúc đó , transistor T2
thông, VO = VOH = ED.
Khi VI = VIH = ED, VGS1 = ED > VT1 thì transistor T1 thông, VGS2 = 0, transistor T2
ngắt. Vậy, VO = VOL = 0.
Do đó, tín hiệu vào ở mức cao hay thấp, thì trong transistor T1 và T2 luôn có một
thông và một ngắt. Do đó dòng điện tĩnh xấp xỉ bằng 0 (chỉ có dòng dò cỡ nA),
công suất tiêu hao ở chế độ tĩnh nhỏ. Điều này thuận lợi cho vi mạch có độ tích hợp
lớn.
Chương 3. Các cổng logic TTL và CMOS
72
Cổng NOT họ CMOS có các ưu điểm là: phạm vi điện áp nguồn nuôi rộng (từ 3V
đến 18V), mức tạp âm cho phép lớn, hệ số mắc tải đầu ra lớn, công suất tiêu hao
nhỏ. Nhược điểm chủ yếu của CMOS là công nghệ phức tạp.
3.2.3.3. Cổng NAND và NOR họ CMOS.
Trên cơ sở cổng NOT họ MOS, người dễ dàng chế tạo tất cả các loại cổng khác, mà
phần tử điển hình nhất là cổng NAND và cổng NOR họ CMOS.
a). Cổng NAND loại CMOS.
Hình 3-40. Cổng NAND loại CMOS
Hình 3-40: Trình bày mạch điện cổng NAND loại CMOS. Trong đó transistor T1 và
T3 là MOSFET kênh N cảm ứng làm nhiệm vụ khuếch đại, transistor còn T2, T4 là
MOSFET kênh P cảm ứng làm nhiệm vụ trở tải. Chỉ khi A và B đều ở mức cao thì
transistor T1 và T3 đều thông, còn transistor T2 và T4 đều ngắt, đầu ra F mới ở mức
thấp. Các trường hợp còn lại đầu ra F ở mức cao.
BAF .
b). Cổng NOR loại CMOS
Trong sơ đồ hình 3-41a) transistor Q3 và Q4 là MOSFET kênh N cảm ứng làm
nhiệm vụ khuếch đại, còn transistor Q1 và Q2 là MOSFET kênh P cảm ứng làm
nhiệm vụ trở tải. Chỉ khi A và B đều ở mức thấp, điện áp đầu ra F mới ở mức cao.
Các trường hợp còn lại đầu ra F ở mức thấp.
BAF
Chương 3. Các cổng logic TTL và CMOS
73
a) Cổng NOR loại CMOS không đệm đầu ra b) Cổng NOR có đệm đầu ra
Hình 3-41. Cổng NOR
Xem xét cổng NOR không có đệm đầu ra và cổng NOR có đệm đầu ra: B-NOR
(Buffered-NOR)
Về bản chất, các cổng thuộc nhóm B được thiết kế thêm hai cổng đảo ở mạch ra.
Điều này không làm thay đổi chức năng của cổng.
Tuy nhiên, việc nối thêm tầng đệm cho mạch đã làm tăng hệ số khuếch đại của
mạch, làm cho đầu ra nhạy với sự thay đổi của đầu vào và tránh được độ trễ do điện
dung đầu vào cổng CMOS.
3.3. GIAO TIẾP GIỮA CÁC CỔNG LOGIC CƠ BẢN TTL-CMOS VÀ
CMOS-TTL
Trong nhiều ứng dụng, yêu cầu chuyển đổi các tín hiệu giữa các mức logic khác
nhau như từ TTL sang CMOS hoặc ngược lại. Các cổng logic collector hở hoặc các
mạch khuếch đại transistor đơn giản thường được sử dụng trong các mạch chuyển
đổi này.
3.3.1. Một số đặc điểm của họ TTL và CMOS khi sử dụng và ghép nối.
3.3.1.1. Đối với cổng TTL
+ Tất cả các đầu vào của cổng TTL để hở sẽ hoạt động như mức logic 1 (do diode
base-emitter của transistor của mạch vào không được phân cực thuận). Trường hợp
này gọi là thả nổi đầu vào.
+ Khi không sử dụng một đầu vào nào đó của cổng thì phải nối nó với đất hoặc
dương nguồn sao cho chức năng của cổng không bị thay đổi.
Chương 3. Các cổng logic TTL và CMOS
74
+ Không được nối trực tiếp hai đầu ra của hai cổng TTL với nhau. Trong trường
hợp này phải sử dụng cổng collector để hở -OC.
3.3.1.2. Đối với cổng CMOS.
+ Không được phép thả nổi các đầu vào không được sử dụng đến mà phải nối chúng
với đất hoặc dương nguồn hoặc đầu khác sao cho chức năng của cổng không bị thay
đổi.
+ Điện trở đầu vào cao gây nên hiện tượng tích tụ hạt tĩnh điện, dẫn đến phát sinh
điện thế có thể đủ lớn để đánh thủng lớp điện môi mỏng giữa cực G và kênh dẫn.
Do vậy người chế tạo lưới diode điện trở ở đầu vào nhằm bảo vệ transistor.
+ Điện trở đầu ra thường nhỏ nên tốc độ chuyển mạch tương đối nhanh.
3.3.2. Giao tiếp giữa TTL và CMOS.
Để tạo được giao tiếp giữa TTL và CMOS thì phải để ý đến nguồn cung cấp của 2
họ. Họ TTL cần điện áp cung cấp là + 5V, họ CMOS có thể dùng điện áp cung cấp
từ +3V đến +15V.
3.3.2.1. Cùng điện áp cung cấp +5V.
Trong trường hợp này điện áp ra của TTL nhỏ hơn so với điện áp vào của CMOS.
Do vậy, phải dùng mạch bổ sung để tương hợp hai loại IC khác nhau.
Hình 3-44. Điều khiển TTL và tải CMOS
Giải pháp tiêu chuẩn là dùng điện trở kéo lên (điện trở pull-up) giữa điều khiển TTL
và tải CMOS như hình 3-44.
3.3.2.2. Khác điện áp cung cấp.
Điện áp cung cấp dùng cho IC CMOS thích hợp nhất là từ +9V đến +12V. Một
cách dùng để điện áp cung cấp lớn là sử dụng IC TTL hở mạch Collector như ở
Chương 3. Các cổng logic TTL và CMOS
75
hình 3-45, vì tầng ra của TTL hở cực C chỉ gồm transistor nhận dòng với cực C thả
nổi.
Hình 3-45. Điều khiển TTL hở mạch Collector và tải CMOS
3.3.2.3. Bộ chuyển mức nguồn dùng CMOS.
Hình 3-46 là bộ chuyển mức CMOS 40109. Tầng đầu vào của IC dùng điện áp cung
cấp +5V trong khi tầng đầu ra dùng +12V.
Hình 3-46. Bộ chuyển mức CMOS cho phép sử dụng hai loại nguồn +5V và +12V.
Trong hình 3-46, IC TTL tiêu chuẩn điều khiển bộ chuyển mức nguồn, nó kéo IC
TTL lên ít nhất là +2,4V. Điện trở pull-up tiếp tục đưa điện áp lên cao đến mức
+5V, mức này đảm bảo chắc chắn đầu vào ở mức H. Đầu ra của bộ chuyển mức nối
với nguồn +12V.
3.3.3. Giao tiếp giữa CMOS và TTL
Để tạo ra được giao tiếp giữa họ CMOS và TTL thì phải quan tâm đến vấn đề
chuyển mức điện áp cho tới khi trạng thái đầu ra của CMOS phù hợp với đầu vào
của TTL. phải đảm bảo chắc chắn đầu ra ở trạng thái L của CMOS luôn luôn nhỏ
hơn 0,8 V (đây là điện áp đầu vào lớn nhất ở trạng thái L của họ TTL). Điện áp đầu
ra ở trạng thái H của CMOS luôn luôn lớn hơn 2 V (đây là điện áp đầu vào nhỏ nhất
ở trạng thái H của họ TTL).
3.3.3.1. Cùng điện áp cung cấp +5V.
Chương 3. Các cổng logic TTL và CMOS
76
- Dùng tầng đệm bằng CMOS.
Hình 3-48. Tầng đệm CMOS có thể điều khiển tải TTL tiêu chuẩn
Hình 3-48 là mạch điều khiển IC CMOS với hệsố tải qua tầng đệm. Tầng đệm có
dòng ra lớn.
3.3.3.2. Khác điện áp cung cấp
Hình 3-49. Điều khiển CMOS hoạt động thích hợp nhất với nguồn cung cấp +12V.
Các tầng đệm CMOS như 74C902 có thể dùng điện áp cung cấp từ +3V đến +15V
và điện áp đầu vào từ -0,3 V đến +15V> Điện áp đầu vào có thể lớn hơn điện áp
cung cấp mà không làm hỏng loại IC dùng làm tầng đệm này.
Ví dụ có thể dùng điện áp đầu vào ở trạng thái H là +12V ngay khi điện áp cung cấp
chỉ bằng 5V.
Hình 3-49 là mạch điều khiển CMOS dùng điện áp cung cấp +12V, trong khi tầng
đệm CMOS có điện áp cung cấp là +5V.
3.3.3.3. Giao diện của hở cực máng.
IC TTL hở mạch Collector, tầng đầu ra của transistor nhận dòng với cực C thả nổi.
Tương tự như vậy đối với IC CMOS cũng có hở cực máng. Hình 3-50 là mạch dùng
tầng đệm CMOS hở cực máng làm giao diện điều khiển CMOS và tải TTL. Điện áp
cung cấp cho hầu hết các tầng đệm là +12V.
Cách nối này có ưu điểm là cả điều khiển CMOS và tầng đệm CMOS đều được
cung cấp nguồn +12V, không kể đầu ra hở cực máng giao diện với TTL.
Chương 3. Các cổng logic TTL và CMOS
77
Hình 3-50. Tầng đệm CMOS hở cực máng làm tăng dòng nhận.
TÓM TẮT
Chương 3 đã trình bày cấu trúc, nguyên lý và đặc điểm của cổng thường dùng. Xuất
phát từ thực tế mạch điện đã vi mạch hoá, nên trọng tâm chú ý nghiên cứu của
chúng là các cổng được vi mạch hoá.
Có 2 loại vi mạch số phổ biến nhất : TTL và MOS. TTL là công nghệ điển hình
trong nhóm công nghệ transistor bao gồm TTL, HTL, ECL…, MOS là công nghệ vi
mạch sử dụng MOSFET, trong đó điển hình là MOS…
Đồng thời trong chương 3 cũng đưa ra vấn đề giao tiếp giữa các họ cổng đó với
nhau.
BÀI TẬP CHƯƠNG 3
1. a. Đưa 3 tín hiệu (A), (B), (C) có dạng sóng hình 3.32 vào cổng OR 3 ngõ
vào. Vẽ sóng ngõ ra X của cổng OR.
Chương 3. Các cổng logic TTL và CMOS
78
Hình 3.32
b. Vẽ dạng sóng ngõ ra cho mạch hình 3.32, với ngõ vào (A) = 0.
c. Vẽ dạng sóng ngõ ra cho mạch hình 3.32, với ngõ vào (A) = 1.
2. Thay cổng OR 3 ngõ vào bài 1, hình 3.32 bằng cổng AND 3 ngõ vào.
a. Vẽ dạng sóng ngõ ra
b. Vẽ dạng sóng ngõ ra với A nối GND.
c. Vẽ dạng sóng ngõ ra với A nối +5V.
3. Đưa 3 tín hiệu (A), (B), (C) có dạng sóng hình 3.33 vào cổng NOR 3 ngõ vào.
Hình 3.33
a. Vẽ dạng sóng ngõ ra
b. Vẽ dạng sóng ngõ ra với A nối GND.
c. Vẽ dạng sóng ngõ ra với A nối +5V.
4. Cho mạch hình 3.34.
a. Viết biểu thức ngõ ra X.
b. Lập bảng trạng thái ngõ vào và ngõ ra.
c. Vẽ lại mạch chỉ dùng cổng NAND.
Chương 3. Các cổng logic TTL và CMOS
79
Hình 3.34
5. Cho mạch hình 3.35.
a. Viết biểu thức ngõ ra X.
b. Lập bảng trạng thái ngõ vào và ngõ ra.
c. Vẽ lại mạch chỉ dùng cổng NAND.
Hình 3.35
6. Trong mạch hình 3.35, thay cổng AND bằng OR, cổng OR bằng cổng AND. Viết
biểu thức ngõ ra. Lập bảng trạng thái.
7. Xây dựng mạch logic cho các hàm, dùng cổng AND, OR, NOT.
a. x AB C D
b. y A B CDE BCD
c. ( )z M N PQ
d. x W PQ
e. y MN P N
f. z A B A B
8. Vẽ dạng sóng ngõ ra, hình 3.36
Chương 3. Các cổng logic TTL và CMOS
80
Hình 3.36
9. Cho mạch hình 3.37
a. Viết biểu thức ngõ ra.
b. Lập bảng sự thật.
c. Tối ưu hóa mạch.
Hình 3.37
10. Cho mạch hình 3.38
a. Viết biểu thức ngõ ra X
b. Lập bảng sự thật
Hình 3.38
11. Cho hàm logic , , , 0,2,5,6,7,8,10,13,15f A B C D
a. Viết biểu thức tối giản của hàm
b. Thực hiện hàm bằng mạch chỉ dùng NOR 2 ngõ vào.
Chương 3. Các cổng logic TTL và CMOS
81
12. Cho hàm f AB BC AC
a. Viết lại hàm f theo cấu trúc toàn NAND. Vẽ mạch logic chỉ dùng cổng NAND.
b. Viết lại hàm f theo cấu trúc toàn NOR. Vẽ mạch logic chỉ dùng cổng NOR.
13. Vẽ mạch thực hiện hàm f ABC chỉ dùng 1 cổng NOR 2 ngõ vào và 1 cổng
NAND 2 ngõ vào.
14. Thực hiện biểu thức y ABCD chỉ dùng cổng NAND 2 ngõ vào.
15. Thiết kế mạch logic có bảng sự thật (bảng 3.9)
Bảng 3.9
A B C f
0 0 0 1
0 0 1 0
0 1 0 1
0 1 1 1
1 0 0 1
1 0 1 0
1 1 0 0
1 1 1 1
16. Thiết kế một mạch logic có ngõ ra ở mức cao khi cả ba ngõ vào A, B, C đều ở
mức thấp.
17.Vẽ mạch CMOS cho cổng NOT, NAND,NOR,AND,OR.
18. Cho biết sơ đồ logic sau thực hiện chức năng gì ?
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
82
CHƯƠNG 4: MẠCH LOGIC TỔ HỢP
GIỚI THIỆU CHUNG
Các hàm logic được thực hiện nhờ các hệ vật lý gọi là các hệ logic hay là các mạch
logic. Trong chương 4 chúng ta đề cập đến các mạch logic tổ hợp, tức là các mạch
mà tín hiệu ở đầu ra chỉ phụ thuộc vào tín hiệu ở đầu vào của mạch tại thời điểm
đang xét. Nói cách khác, các tín hiệu ra không phụ thuộc vào "lịch sử " của tín hiệu
vào trước đó, nghĩa là các hệ này làm việc theo nguyên tắc không có nhớ. Hoạt
động của các mạch tổ hợp được mô tả bằng các bảng trạng thái hoặc bằng các hàm
chuyển mạch logic đặc trưng cho quan hệ giữa các đại lượng vào và ra của hệ
thống. Về mặt cấu trúc, các mạch tổ hợp không chứa một thiết bị hoặc một phần tử
nhớ thông tin nào cả.
4.1 KHÁI NIỆM CHUNG
4.1.1. Đặc điểm cơ bản của mạch tổ hợp
Trong mạch số, mạch tổ hợp là mạch mà trị số ổn định của tín hiệu đầu ra ở thời
điểm đang xét chỉ phụ thuộc vào tổ hợp các giá trị tín hiệu đầu vào. Đặc điểm cấu
trúc mạch tổ hợp là được cấu trúc nên từ các cổng logic. Vậy các mạch điện cổng ở
chương 2 và các mạch logic ở chương 3 đều là các mạch tổ hợp.
4.1.2. Phương pháp biểu diễn chức năng logic
Các phương pháp thường dùng để biểu diễn chức năng logic của mạch tổ hợp là
hàm số logic, bảng trạng thái, sử dụng logic, bảng Cac nô (Karnaugh), cũng có khi
biểu thị bằng đồ thị thời gian dạng xung.
Đối với vi mạch cỡ nhỏ (SSI) thường biểu diễn bằng hàm logic. Đối với vi mạch cỡ
vừa (MSI) thường biểu diễn bằng bảng trạng thái.
4.2 PHÂN TÍCH MẠCH LOGIC TỔ HỢP
Phân tích mạch logic tổ hợp là đánh giá, phê phán một mạch đó. Trên cơ sở đó, có
thể rút gọn, chuyển đổi dạng thực hiện của mạch điện để có được lời giải tối ưu theo
một nghĩa nào đấy.
4.2.1 Phân tích mạch logic tổ hợp
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
83
Phân tích mạch logic: rút gọn, chuyển đổi dạng thực hiện của mạch logic để có
được lời giải tốt nhất có thể.
Mạch tổ hợp có thể có hai hay nhiều tầng, có mạch đơn giản, có mạch phức tạp.
Mạch đơn giản: lập bảng trạng thái, viết biểu thức, rút gọn, tối ưu, và vẽ
mạch.
Mạch phức tạp: phân thành nhiều đoạn mạch để viết biểu thức, rút gọn,
tối ưu, và vẽ mạch.
4.2.2 Thiết kế mạch logic tổ hợp
Quá trình thiết kế mạch logic tổ hợp:
Phân tích yêu cầu: xác định biến số đầu vào, hàm đầu ra, và mối quan hệ
giữa hàm và biến.
Lập bảng trạng thái: Ứng với mỗi tổ hợp ngõ vào, đặt các mức logic ngõ
ra theo yêu cầu thiết kế, tất cả các khả năng ngõ ra của một mạch logic
có thể được biểu diễn thông qua bảng trạng thái.
Từ bảng trạng thái suy ra biểu thức logic, rút gọn hàm logic: mạch logic
được thiết kế trực tiếp từ bảng trạng thái thường phức tạp, để việc thiết kế
tốt hơn: dùng số linh kiện ít hơn, nâng cao độ tin cậy của mạch, thực hiện
tối thiểu hóa hàm logic.
Chuyển hàm logic thành mạch logic tổ hợp: dựa vào việc lựa chọn cổng
logic cụ thể, cần biến đổi hàm logic về dạng phù hợp.
Ví dụ 4.1: Thiết kế một mạch logic 3 ngõ vào A, B, C và ngõ ra sẽ ở mức cao khi
có ít nhất 2 ngõ vào ở mức cao.
Do có 3 ngõ vào: có 2
3
=8 tổ hợp biến ngõ vào. Ngõ ra sẽ ở mức 1 khi 2 hay 3
ngõ vào ở mức 1, các trường hợp còn lại ngõ ra ở mức 0. Lập bảng trạng thái:
Bảng 4.1
A B C F Minterm
0 0 0 0
0 0 1 0
0 1 0 0
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
84
0 1 1 1 ABC
1 0 0 0
1 0 1 1 ABC
1 1 0 1 ABC
1 1 1 1 ABC
Biểu thức ngõ ra: F ABC ABC ABC ABC
Rút gọn: F ABC ABC ABC ABC ABC ABC
BC A A AC B B AB C C
AB AC BC
Mạch tổ hợp (hình13.1):
Hình 4.1
Hàm F có thể được biến đổi: F A B C BC
Mạch tổ hợp (hình 4.2).
Mạch hình 4.2 có phần đơn giản hơn vì chỉ sử dụng các cổng 2 ngõ vào thay vì
phải sử dụng cổng OR 3 ngõ vào như mạch hình 4.1. Trên thực tế người thiết kế
vẫn chọn mạch hình 13.1 bởi vì nhiều lý do, một trong những lý do là tín hiệu ngõ
vào A, B ở mạch hình 13.2 phải qua 2 tầng (3 cổng logic: [AND, OR], [AND])
trong khi mạch hình 13.1 chỉ qua 1 tầng (3 cổng AND) trước khi được đưa ra ngõ
ra. Điều này có thể ảnh hưởng rất lớn trong một hệ thống số tốc độ cao.
7408
1
2
3
U7B
7408
4
5
6
U7C
7408
9
10
8
A
C
B
CD4075B
1
8
92 F
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
85
Hình 4.2
Lưu ý: Trong các ví dụ về thiết kế trên, các mạch được thực hiện thông qua các
cổng AND và OR, trong đó một hay nhiều cổng AND lái một cổng OR do biểu
diễn hàm dưới dạng minterm.
Khi biểu diễn hàm dưới dạng minterm ta có thể dễ dàng chuyển đổi các cổng
logic thành một cổng NAND duy nhất (lưu ý xem lại phần chuyển đổi đã khảo sát ở
chương 12), bởi vì cổng NAND là cổng logic có đáp ứng nhanh nhất trong họ logic
TTL, đây là một đặc tính quan trọng cần phải lưu ý.
Ví dụ 4.2: Chuyển mạch hình 4.1 sang mạch hình 4.3 chỉ dùng cổng NAND.
Hình 4.1 Hình 4.3
13.3 Mạch mã hoá và giải mã
Một cách tổng quát, mã hóa dùng ký hiệu hay mã để biểu thị một đối tượng xác
định. Hệ thống điện tử số tiếp nhận thông tin dưới dạng mã nhị phân; các dữ liệu,
hay lệnh phải được biểu diễn ở dạng nhị phân. Mã nhị phân n bit có 2
n
trạng thái,
biểu thị 2
n
tín hiệu. Để tiến hành mã hóa N tín hiệu, cần sử dụng n bit sao cho
2n N . Bộ mã hóa là mạch thực hiện việc mã hóa. Có nhiều bộ mã hóa khác nhau:
CD4071B
1
2
3
CD4081B
1
2
3
CD4081B
5
6
4
C
B
A
CD4071B
1
2
3 F
7408
1
2
3
U7B
7408
4
5
6
U7C
7408
9
10
8
A
C
B
CD4075B
1
8
92 F
CD4011A
3
1
2
CD4011A
4
5
6
CD4011A
10
8
9
CD4023A
1
92
8
B
F
A
C
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
86
bộ mã hóa octal – binary, thập phân sang BCD8421, mã hoá 16 sang BCD8421,….
Mạch giải mã là quá trình phiên dịch hàm đã được gán bằng một từ mã, biến đổi
từ mã thành tín hiệu ở ngõ ra. Mạch thực hiện giải mã được gọi là bộ giải mã. Có
nhiều bộ giải mã khác nhau: giải mã 3 – 8, BCD – led 7 đoạn, BCD - thập phân,
…nhưng chúng đều có nguyên tắc hoạt động và phương pháp thiết kế tương tự
nhau.
13.3.1 Mạch mã hoá
Mạch logic mã hóa có mô hình như hình 4.4: chỉ một ngõ vào tích cực và từ mã
m-bit ngõ ra tùy vào ngõ vào nào được tích cực.
Hình 4.4
4.4.1.1. Bộ mã hoá thập phân sang BCD8421:
Bộ mã hoá nhị - thập phân là mạch điện chuyển mã hệ thập phân bao gồm 10 chữ
số, đầu ra là nhóm mã số nhị phân gọi là mã nhị phân BCD (Binary Coded
Decimal). Căn cứ vào công thức 2n ≥ N = 10 nên chọn n = 4. Mã nhị phân 4 bit có
16 tổ hợp (từ mã). Chỉ cần chọn 10 từ mã tuỳ ý trong số đó là đủ biểu thị 10 tín hiệu
đầu vào. Vậy có rất nhiều phương án
Hình 4-5- Sơ đồ khối mạch mã hóa
Bảng mã hoá BCD – 8421 thường dùng:
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
87
Bảng 4-4. Bảng mã hoá BCD – 8421:
Sơ đồ logic của bộ mã hoá BCD – 8421 được trình bày trên hình 4-6.
Hình 4.6. Sơ đồ logic của bộ mã hoá nhị - thập phân
Từ hệ phương trình trên ta có thể viết lại như sau (dùng định lý DeMorgan) và dùng
ma trận diode (cổng AND) để xây dựng mạch:
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
88
Hình 4-7. Mạch mã hóa dùng diode
13.3.1.2 Mạch mã hóa ưu tiên
Khi có 2 ngõ vào tích cực cùng lúc đối với một bộ mã hóa đơn giản sẽ dẫn đến
kết quả không mong muốn. Để tránh tình trạng trên, thường sử dụng bộ mã hóa ưu
tiên. Khi có 2 hay nhiều ngõ vào cùng tích cực thì ngõ ra sẽ tương ứng với ngõ vào
có độ ưu tiên cao nhất.
Xét một hệ thống với 2
n
ngõ vào, mỗi ngõ vào biểu thị cho một yêu cầu của một
thiết bị. Một cấu trúc thường được sử dụng trong một hệ thống con input/output của
bộ vi xử lý, ở đây các ngõ vào là các yêu cầu ngắt (hình 4.8). Để giải bài toán ưu
tiên đối với các ngõ vào nghĩa là khi có nhiều yêu cầu cùng một lúc, viết biểu thức
logic cho ngõ ra của bộ mã hóa ưu tiên.
Hình 4.8
Với mạch mã hóa ưu tiên 8 – 3 như bảng trạng thái 4.8
Bảng 4.3
Inputs Outputs
0I 1I 2I 3I 4I 5I 6I 7I 2A 1A 0A
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
89
1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0
x 1 0 0 0 0 0 0 0 0 1
x x 1 0 0 0 0 0 0 1 0
x x x 1 0 0 0 0 0 1 1
x x x x 1 0 0 0 1 0 0
x x x x x 1 0 0 1 0 1
x x x x x x 1 0 1 1 0
x x x x x x x 1 1 1 1
8 biến trung gian H0 đến H7
7 7H I
6 6 7H I I
5 5 6 7H I I I
4 4 5 6 7
...
H I I I I
0 0 1 2 3 4 5 6 7H I I I I I I I I
Biểu thức ngõ ra:
2 4 5 6 7A H H H H
1 2 3 6 7A H H H H
0 1 3 5 7A H H H H
Khi input 3 và 5 đều bằng 1, ngõ ra sẽ bằng 101 tương ứng với input 5.
Mạch mã hóa ưu tiên 8 - 3
Bảng 4.4
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
90
Hình 13.7
Input 7 có độ ưu tiên cao nhất.
74LS148 có hai ngõ ra GS và E0.
GS (Group Select) tích cực mức 0 khi mạch hoạt động ở chế độ mã hóa và
có một trong số các ngõ vào đang tích cực.
E0 (enable output) tích cực mức 0 khi EI (enable input) tích cực mức 0 và
không có ngõ vào nào tích cực.
Mạch mã hóa ưu tiên thập phân – BCD
Bảng 3.5
Hình 4.9
Khi không có ngõ vào nào được tác động, ngõ ra sẽ là 1111, vì ngõ ra là ngõ ra
đảo nên đảo của 1111 là 0000, giá trị BCD là 0 nên IC 74LS147 không có ngõ vào
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
91
IN0, khi ngõ vào IN9 ở mức thấp, thì ngõ ra tương ứng là 0110, đảo lại 1001 tương
ứng với mã BCD là 9.
Vì các ngõ ra là đảo cho nên để có được mã BCD đúng ở ngõ ra, phải thêm các
cổng đảo cho mỗi ngõ ra.
Hình 4.9: Mạch mã hóa bàn phím
Hình 4.9: Mạch mã hóa bàn phím, bàn phím có 10 phím nhấn từ 0 đến 9. Khi
một phím được nhấn, ngõ ra sẽ là mã BCD của phím nhấn đó. Khi có 2 phím được
nhấn cùng lúc thì phím ngõ ra sẽ là mã BCD của phím ưu tiên cao nhất
4.4.2 Mạch giải mã
Mạch logic giải mã N-bit nhị phân ngõ vào thành M đường ngõ ra, chỉ duy nhất
một đường ngõ ra ở mức tích cực ứng với một tổ hợp N-bit ngõ vào. Tên gọi khác
của bộ giải mã là bộ phát hiện mã.
Hình 4.10
13.3.2.1 Mạch giải mã 3 sang 8.
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
92
Mạch có 3 ngõ vào và 8 ngõ ra, còn được gọi là mạch giải mã nhị phân sang bát
phân (binary to octal decoder), với ngõ ra tích cực mức 1, có bảng sự thật (bảng
4.6).
Bảng 4.6
C B A oO 1O 2O 3O 4O 5O 6O 7O
0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0
0 0 1 0 1 0 0 0 0 0 0
0 1 0 0 0 1 0 0 0 0 0
0 1 1 0 0 0 1 0 0 0 0
1 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0
1 0 1 0 0 0 0 0 1 0 0
1 1 0 0 0 0 0 0 0 1 0
1 1 1 0 0 0 0 0 0 0 1
Biểu thức ngõ ra: oO CBA , 1O CBA , 2O CBA , 3O CBA , 4O CBA ,
5O CBA , 6O CBA , 7O CBA .
Nếu ngõ ra tích cực mức 0, làm tương tự.
Hình 13.11
Ngõ vào cho phép
1
2
3
4
5
6
7
oO CBA
O CBA
O CBA
O CBA
O CBA
O CBA
O CBA
O CBA
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
93
Đa số các bộ giải mã đều có một hoặc nhiều ngõ vào cho phép để điều khiển
hoạt động của bộ giải mã.
Giải mã 3 sang 8 dùng IC 74ALS138
0E 1E E2
Outputs
0 0 1 Giải mã, ngõ ra tích cực theo mã ngõ vào của A2A1A0
1 x x Không giải mã, ngõ ra ở mức cao
x 1 x Không giải mã, ngõ ra ở mức cao
x x 0 Không giải mã, ngõ ra ở mức cao
Hình 4.12
Hình 4.13
Bảng sự thật IC74ALS138
Bảng 4.7
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
94
Khi
0 1 20, 1E E E ; 2 1 00, 0, 1A A A : chỉ một ngõ ra 1Q tích cực (mức
thấp), các ngõ ra khác không tích cực (mức cao).
Khi
0 1 20, 1E E E ; 2 1 01, 0, 1A A A : chỉ một ngõ ra5Q tích cực (mức
thấp), các ngõ ra khác không tích cực (mức cao).
IC 74154 là một bộ chọn địa chỉ nhị phân 4 vào 16 ra. Ký hiệu logic của nó được
chỉ ra ở hình 4-10. Các đầu vào E1, E2, hoạt động theo tích cực thấp thường được sử
dụng để mở rộng dung lượng hoặc thay đổi chức năng logic của bộ chọn địa chỉ.
Ta có thể mở rộng dung lượng bộ chọn địa chỉ nhị phân bằng cách ghép các IC có
dung lượng nhỏ lại với nhau.
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
95
Hình 4-10. Sơ đồ chân của IC 74154
Ví dụ 4.1: Xây dựng mạch giải mã nhị phân 2 vào 4 ra và một đầu vào điều khiển
E.
Lời giải: Lập bảng trạng thái 4-6.
Bảng 4-6. Bảng trạng thái
Từ bảng trạng thái ta viết được biểu thức hàm ra như sau:
Từ biểu thức trên ta vẽ được sơ đồ logic như hình 4-9.
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
96
Hình 4-9. Sơ đồ logic mạch giải mã địa chỉ 2 vào – 4 ra
4.4.2.2 Mạch giải mã led 7 đoạn
Mã nhị phân BCD được chuyển sang thập phân và hiển thị các số thập phân bằng 7
đoạn sáng. 7 đoạn sáng có thể là LED hoặc tinh thể lỏng (LCD), ứng với mỗi tổ hợp
xác định các thanh sáng sẽ hiển thị một chữ số ở hệ đếm thập phân. Đối với LED,
mỗi đoạn là một diode phát quang, khi có dòng điện đi qua đủ lớn (từ 5mA đến
30mA) thì đoạn tương ứng sẽ sáng.
Ngoài 7 đoạn sáng chính, mỗi LED có thêm một diode để biểu thị dấu phân số khi
cần thiết.
Hình 4.14: Led 7 đoạn
LED 7 đoạn có 2 loại: loại anode chung (hình 4.15) và loại cathode chung (hình
4.16)
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
97
Hình 4.15: Led 7 đoạn anode chung Hình 4.16: Led 7 đoạn cathode chung
Mạch giải mã BCD sang LED 7 đoạn dùng IC 7446/47
Hình 4.17: Mạch giải mã BCD – LED 7 đoạn.
Hình 13.18: Led 7 đoạn ứng với các ngõ vào có thể có.
Xác định giá trị điện trở hạn dòng:
CC LED
LED
V V
R
I
Để LED 7 đoạn sáng bình thường: 2.7LEDV V , dòng LEDI có giá trị từ
10 20mA mA . Nếu 10LEDI mA thì 230R , thường chọn 220R .
LCD (liquid– crystal display): cũng có 7 đoạn (7 segments) như LED 7 đoạn. LCD
hoạt động với tín hiệu ac có mức điện áp thấp: 3 15rms rmsV V , tần số hoạt động
thấp: 25 60Hz Hz , dòng cung cấp rất bé.
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
98
LCD tiêu thụ năng lượng ít hơn LEDs, được sử dụng rộng rãi ở các thiết bị dùng
pin: máy tính, đồng hồ đeo tay điện tử, các thiết bị đo lường điện tử. LCD điều
khiển sự phản chiếu của nguồn sáng. Nguồn sáng là ánh sáng xung quanh như ánh
sáng mặt trời, hay ánh sáng của đèn trong phòng.
Reflective LCDs dùng ánh sáng xung quanh.
Backlit LCDs là LCDs dùng nguồn sáng nhỏ là một thành phần của bộ
phận hiển thị.
Khi không có sự chênh lệch điện áp giữa segment và blackblane, segment ở
trạng thái tắt (nonactivated). Các segment: d, e, f và g tắt và phản chiếu ánh sáng
tới, các segment không tương phản với màu nền (hình 4.19).
Khi có điện áp ac thích hợp giữa segment và blackblane, segment ở trạng thái
sáng (activated). Các segment a, b, c ở trạng thái sáng, không phản chiếu ánh sáng
tới. Vì vậy, các segment này có màu tối tương phản màu nền (hình 13.19)
Hình 4.19
Điện áp ac để làm sáng 1 segment là điện áp giữa segment và blackblane (điểm
chung của tất cả các segment). Segment và blackblane tạo nên một tụ điện, kéo
dòng bé và tần số ac thấp nhưng không thấp hơn 25Hz.
Để lái một LCD, theo nguyên tắc 1 segment sẽ sáng khi có một điện áp ac đặt
giữa segment và blackblane, và segment sẽ tắt khi không có áp ac này.
Để có một điện áp ac người ta tạo ra một sóng vuông (hình 4.20)
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
99
Hình 4.20 Phương pháp kích thích 1 thanh LCD
Mạch lái LCD 7 đoạn (hình 4.21)
Hình 4.21
4.4.2.3. Thiết kế bộ giải mã BCD sang 7 đoạn
Các đầu vào D,C,B, A là mã BCD 8421. Trong đó 6 trạng thái từ 1010 † 1111
không được sử dụng, đánh dấu chéo “X” để xử lý tối thiểu hoá. Tín hiệu đầu ra
a,b,c,d,e,f,g dùng để kích sáng LED tương ứng của hiển thị 7 thanh.
Ở đây xét mạch giải mã có các đầu ra tích cực ở mức thấp, dùng LED anode chung.
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
100
Bảng 4-7 là bảng trạng thái bộ giải mã BCD sang bảy đoạn.
Tối thiểu hoá dùng phương pháp bảng Karnough. Chúng ta chọn dùng cổng
NORAND trong sơ đồ. Do đó, đầu tiên ta tối thiểu hoá bằng hàm đảo, bằng dạng
OR-AND đối với các giá trị 0 của hàm đầu ra, sau đó lấy đảo thì được dạng
NORAND đối với các giá trị 1 của hàm đầu ra.
Hình 4-15. Bảng Karnaugh hàm logic đầu ra của các LED hiển thị a, b, c, d, e, f, g
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
101
Bộ giải mã BCD sang 7 đoạn (loại 7447).
Vi mạch 7447 là mạch giải mã nhị phân sang 7 đoạn có đầu ra tác động thấp nên
đèn chỉ thị 7 đoạn là LED có anode chung.
Sơ đồ nối mạch giữa 7447 và chỉ thị 7 đoạn được trình bày trên hình 4-16.
Hình 4-16. Sơ đồ nối 7447 và LED anode chung
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
102
Đối với IC 7447 người ta thiết kế có 2 chân RBO (Riple Blanking Output – Đầu ra
xoá nối tiếp) và RBI (Riple Blanking Intput – đầu vào xóa nối tiếp)
Khi RBO = 0 thì LED tắt. Khi DCBA = 0000 tương ứng hiển thị số 0. Nếu RBI = 0
thì LED tắt, còn các đầu vào ở giá trị khác, đầu ra hiển thị các chữ số khác 0 vẫn
sáng bình thường
4.4.3. Các bộ biến mã
Có nhiều loại mã nhị phân được dùng trong các hệ thống kỹ thuật số. Một vài mã
này là nhị phân được tạo mã sang BCD, BCD dư 3, Gray, Gray dư 3, bát phân hoặc
thập lục phân…Thông thường người ta yêu cầu đổi từ mã này sang mã khác. Ví dụ
đầu vào của hệ thống kỹ thuật số có thể là mã NBCD, đầu ra có thể là LED 7 đoạn,
hệ thống này xử lý dữ liệu theo dạng nhị phân nên dữ liệu phải chuyển từ mã
NBCD sang mã nhị phân.
Các bộ biến mã có thể được thiết kế bằng cách sử dụng các cổng logic, các bộ ghép
kênh và phân kênh. Tuy nhiên trên thực tế có một số loại IC có sẵn để thực hiện
chức năng này.
4.4.3.1. Bộ biến mã từ nhị phân sang Gray
Bảng 4-8 là bảng trạng thái mô tả mối quan hệ giữa mã nhị phân và mã Gray 3 bit.
Bảng 4-8. Bảng trạng thái mạch biến mã
Từ bảng trạng thái 4-9 ta viết được biểu thức của hàm ra như sau:
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
103
Từ đó ta vẽ được sơ đồ logic như trên hình 4-17.
Hình 4-17. Mạch điện thực hiện bộ biến mã từ nhị phân sang Gray
4.4.3.2. Bộ biến mã từ Gray sang nhị phân
Bảng 4-9 là bảng trạng thái mô tả mối quan hệ giữa mã nhị phân và mã Gray 3
Bảng 4-9. Bảng trạng thái mạch biến mã
Từ bảng trạng thái 4-9 ta viết được biểu thức của hàm ra như sau:
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
104
Hình 4-18. Mạch điện thực hiện bộ biến mã từ Gray sang nhị phân
4.5. BỘ GHÉP KÊNH VÀ PHÂN KÊNH
4.5.1 Bộ ghép kênh (MUX-Multiplexer)
Bộ ghép kênh còn gọi là bộ dồn kênh (hay bộ hợp kênh), nó cũng được gọi là bộ
chọn dữ liệu (Data Selector). Chức năng logic cơ bản của bộ ghép kênh là dưới sự
điều khiển của tín hiệu chọn (n đầu vào điều khiển) thực hiện chọn ra kênh nào đó
(trong số 2n kênh đầu vào) để nối thông tín hiệu đầu vào được chọn đến đầu ra.
Hình 4-19 trình bày sơ đồ khối và sơ đồ logic của bộ ghép kênh 4 đầu vào và 1 đầu
ra dữ liệu.
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
105
Hình 4-19. Bộ ghép kênh 4 vào – 1 ra: a) Sơ đồ khối, b) Sơ đồ logic
Trong hình 4-19 có n = 2 đầu vào điều khiển; D3, D2, D1, D0 là 2
n
= 4 đầu vào dữ
liệu được chọn; Y là đầu ra và G là đầu vào chọn chip tích cực mức thấp cho phép
bộ ghép kênh làm việc.
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
106
Bảng 4-10. Bảng chức năng của bộ ghép kênh.
Hàm logic đầu ra:
4.5.2. Bộ phân kênh (Demultiplexer: DMUX)
Bộ phân kênh là một mạch logic tổ hợp có một đường vào và nhiều đường ra dữ
liệu. Khác với bộ ghép kênh, bộ phân kênh làm chức năng chọn, truyền dữ liệu từ
một đường vào dữ liệu đến các đường ra riêng biệt. Cũng giống bộ ghép kênh, bộ
phân kênh cũng có các đường vào điều khiển (n đường) chọn đầu ra (2n đầu ra).
Đầu vào được nối với đầu ra nàolà tuỳ theo tổ hợp giá trị của các đầu vào điều
khiển.
Sơ đồ khối mô tả chức năng của bộ phân kênh một đầu vào, 4 đầu ra được trình bày
trên hình 4-20a.
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
107
Hình 4-20. a) Sơ đồ khối và b) Sơ đồ logic của bộ phân kênh 1 đầu vào và 4 đầu ra
dữ liệu
Từ sơ đồ khối hình 4-20a ta thấy bộ phân kênh này có hai đầu vào điều khiển là A,
B một đầu vào dữ liệu D và 4 đầu ra dữ liệu được ký hiệu là Y0, Y1, Y2, Y3.
Bảng 4-11. Bảng trạng thái của bộ phân kênh 1 vào 4 ra.
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
108
Ta có thể lập bảng trạng thái biểu diễn sự hoạt động của bộ phân kênh trên như
bảng 4-11.
Từ bảng trạng thái 4-11 ta viết được biểu thức logic của bộ phân kênh như sau:
Biểu thức logic tương đương với sơ đồ logic của bộ phân kênh như hình 4-20.
4 5.3. Một số ứng dụng của bộ ghép kênh và phân kênh
4.5.3.1. Định tuyến dữ liệu
Có nhiều dữ liệu được định hướng tới một đích duy nhất, khi đó sử dụng bộ ghép
kênh sẽ cho phép chọn dữ liệu nào (định tuyến đầu vào) hướng tới đích, các dữ liệu
không được chọn sẽ bị cấm không tới được đích.
4.5.3.2. Chuyển đổi luồng dữ liệu từ song song sang nối tiếp và ngược lại
Một luồng dữ liệu số song song có tính chất mọi bit của nó xuất hiện đồng thời,
luôn có ưu thế về tốc độ xử lý nhanh nhưng khi truyền trên khoảng cách xa sẽ tốn
nhiều đường truyền nên thông thường nó được chuyển đổi thành dữ liệu kiểu nối
tiếp (với tính chất các bit xuất hiện tuần tự) trước khi đi đến đường truyền nhờ bộ
ghép kênh-MUX.
Ví dụ 4.2: Hình 4-21 cho phép thực hiện biến đổi 8 bit dữ liệu 8 bit song song
thành một dãy nối tiếp theo trật tự xác định nhờ các tín hiệu chọn A2A1A0 luân
chuyển tuần tự từ trạng thái 000 đến trạng thái theo một chu kỳ xác định nhờ khối
tạo xung nhịp (clock) tạo ra xung có chu kỳ là TB.
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
109
Hình 4-21. Chuyển dữ liệu song song 8 bit sang dãy nối tiếp 8 bit sau 8 xung nhịp
4.5.3.3. Tạo hàm logic
Sử dụng MUX tạo hàm logic trực tiếp từ bảng trạng thái không cần rút gọn, với
mục đích này các đầu vào chọn (đầu vào địa chỉ) là các biến logic, mỗi đầu vào dữ
liệu được nối thường xuyên với mức cao (logic 1) hay mức thấp (logic 0) tùy theo
bảng trạng thái.
Ví dụ: )7,6,2,1(),,( CBAF
Từ biểu thức trên ta lập được bảng trạng thái 4-12.
Bảng 4-12. Bảng trạng thái
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
110
Hình 4-22. Sơ đồ logic thực hiện hàm F
Có nhiều cách chọn đầu vào địa chỉ và đầu vào dữ liệu: Nếu ta chọn A, B là đầu vào
địa chỉ thì C sẽ là đầu vào dữ liệu, hoặc ta chọn B, C là đầu vào địa chỉ thì A sẽ là
đầu vào dữ liệu, hoặc ta chọn A, C là đầu vào địa chỉ thì B sẽ là đầu vào dữ liệu (tùy
theo người sử dụng). Ví dụ ở đây ta chọn A, B là đầu vào địa chỉ và C là đầu vào dữ
liệu thì được:
+ AB = 00 thì F = C;
+ AB = 01 thì ; CF
+ AB = 10 thì F = 0;
+ AB = 11 thì F = 1;
Từ các biểu thức trên vẽ được sơ đồ mạch thực hiện như hình 4-22.
4.6. BỘ SỐ HỌC.
4.6.1. Bộ cộng.
Để xây dựng mạch thực hiện phép cộng hai số cần nắm vững nguyên tắc bộ cộng
đầy đủ 1 bit, trên cơ sở đó xây dựng bộ cộng song song n bit. Cụ thể trong phần này
sẽ giới thiệu phương pháp xây dựng bộ cộng song song 4 bit từ bộ cộng toàn phần
(đầy đủ) 1 bit.
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
111
4.6.1.1. Bộ cộng bán phần (Half Adder – HA)
Nguyên tắc hoạt động của bộ cộng bán phần được diễn tả bởi bảng trạng thái 4-13.
Bảng 4-13. Bảng trạng thái của mạch HA
Hình 4-23. a) Sơ đồ khối của HA, b) Sơ đồ logic
Từ bảng trạng thái, suy ra biểu thức logic của HA:
Sơ đồ khối và sơ đồ logic của HA được trình bày trên hình 4-23.
4.6.1.2. Bộ cộng đầy đủ (Bộ cộng toàn phần – Full Adder - FA)
Bảng trạng thái của FA được trình bày ở bảng 4-14.
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
112
Bảng 4-14. Bảng trạng thái của bộ FA
Từ bảng trạng thái suy ra hàm logic của FA:
Hình 4-24. a) Sơ đồ khối của FA, b) Mạch logic
Có thể xây dựng mạch FA từ hai mạch HA. Sơ đồ logic của FA từ hai HA được
trình bày trên hình 4-25.
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
113
Hình 4-25 Sơ đồ mạch FA.
4.6.1.3. Bộ cộng song song 4 bit.
Giả sử ta có hai số nhị phân 4 bit A và B. Trong đó:
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
114
Hình 4-26. Bộ cộng song song 4 bit
Với A0, B0 là cột có trọng số bé nhất của 2 số A và B (20). A3, B3 là cột có trọng số
lớn nhất của 2 số A và B (23). Từ bộ cộng nhị phân 1 bit ta có thể đưa ra mạch của
bộ cộng song song 4 bit thực hiện phép cộng hai số A và B như hình 4-26.
4.6.2. Bộ trừ song song 2 số nhị phân n bit.
4.6.2.1. Bộ trừ bán phần (Half Subtractor – HS)
Nguyên tắc hoạt động của bộ hiệu bán phần được diễn tả bởi bảng trạng thái 4-15.
Bảng 4-15. Bảng trạng thái của mạch HS
Từ bảng trạng thái, suy ra biểu thức logic của HS:
Sơ đồ khối và sơ đồ logic của HS được trình bày trên hình 4-27.
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
115
Hình 4-27. a) Sơ đồ khối của HA, b) Sơ đồ logic
4.6.2.2. Bộ trừ toàn phần (Full Subtractor – FS)
Bảng 4-16 là bảng trạng thái của bộ trừ đầy đủ.
Bảng 4-16. Bảng trạng thái của bộ trừ
Hàm logic:
Sơ đồ khối và sơ đồ logic được trình bày trên hình 4-28.
Nếu Bi = 0 ta có mạch trừ bán phần.
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
116
Hình 4-28. Sơ đồ của FS: a) Sơ đồ khối; b) Sơ đồ logic
4.6.2.2. Bộ trừ 2 số nhị phân n bit.
Trong máy tính người ta dùng các bộ cộng để thực hiện phép tính trừ. Dưới đây ta
khảo sát điều đó.
Hình 4-29. Sơ đồ chuyển mạch FA thành FS
Hàm logic của FS:
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
117
Ta biến đổi hàm B0:
Giá trị của hiệu
Như vậy hàm logic cho FS sẽ là:
So sánh với hàm logic của FA, ta thấy có thể xây dựng mạch FS từ mạch FA một
cách dễ dàng bằng cách mắc các cổng đảo vào các đầu bi, Bi và B0 như hình 4-29.
Sơ đồ khối của mạch tổng song song và hiệu song song hai số nhị phân n bit gần
như nhau. Muốn dùng các mạch FA để thực hiện 2 phép tính tổng về hiệu, ta cần
thêm một đầu điều khiển SUB/ADD như sơ đồ tổng hiệu 2 số nhị phân 4 bit hình 4-
30.
- Khi SUB/ADD = 0 mạch thực hiện phép cộng, các giá trị B0 … B3 qua các cổng
XOR không đổi và đưa vào FA để làm phép cộng S = C0S3S2S1S0.
- Khi SUB/ADD = 1 mạch thực hiện phép trừ, các giá trị B0 B1 B2 B3 qua cổng XOR
biến thành 3210 BBBB (số bù 1). Đầu vào Ci được nối với đầu vào SUB/ADD = 1, tức
là Ci = 1. Như vậy số bù một thành 3210 BBBB được cộng với Ci = 1 trở thành số bù
hai, nghĩa là mạch thực hiện A + (-B). Vậy kết quả của phép trừ . 32100 DDDDBD
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
118
Trong kết quả B0 là đầu ra mượn, xác định dấu của D, B0 = 0 là số dương, B0 = 1 là
số âm.
Hình 4-30. Sơ đồ mạch tổng hiệu 2 số nhị phân 4 bit
4.6.3. Bộ cộng, trừ theo bù 1 và bù 2.
Trong chương 1 đã đề cập đến cộng/ trừ theo bù 1 và bù 2.
Cộng/ trừ theo bù 1 có nghĩa là số dấu trừ biến thành dấu cộng thông qua phép bù 1.
Khi thực hiện cộng, nếu xuất hiện bit tràn thì phải cộng vào kết quả đề được đáp số
chính xác.
Cộng/ trừ theo bù 2 có nghĩa là số dấu trừ biến thành dấu cộng thông qua phép bù 2.
Khi thực hiện cộng, nếu xuất hiện bit tràn thì phải bỏ bit đó đi.
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
119
Hình 4.31 mạch cộng/trừ theo bù 1
Hình 4-31 và 4-32 giới thiệu mạch cộng/trừ theo bù 1 và 2 sử dụng IC 7483 (cộng 2
số nhị phân 4 bit) và IC 7486 (XOR).
Hình 4-32. Mạch cộng/trừ theo bù 2
4.6.4. Bộ cộng số BCD.
Thông thường mã BCD dùng để biểu diễn các số thập phân, ví dụ máy tính cầm tay.
Do đó, cần thiết phải thực hiện phép cộng và phép trừ trong mã BCD.
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
120
Hình 4-33. Mạch cộng 2 số NBCD có nhớ và hiệu chỉnh
Để tìm mạch hiệu chỉnh ta lập bảng Karnough của những tổng cần hiệu chỉnh đó là
các tổng có giá trị: 9 < S < =15:
Sau khi rút gọn, có hàm hiệuchỉnh: F = S3S2 + S3S1
Bảng 4.20: Bảng trạng thái tìm hàm hiệu chỉnh
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
121
4.6.5. Bộ cộng/trừ số BCD theo bù.
Hình 4-34. Mạch logic của mạch cộng/trừ số BCD theo bù 9
Phép trừ số thập phân cũng được thay thế bởi phép cộng với số bù của nó. Có hai
loại mã bù thường được dùng cho số thập phân là bù 10 và bù 9. (Xem chương 1).
Hình 4-34 là mạch điện cộng/trừ số BCD.
4.6.6. Bộ nhân số nhị phân.
Phép nhân số nhị phân được tiến hành thông qua phép cộng và dịch trái (xem
chương 1). Mạch nhân có thể thực hiện theo hai phương pháp: dùng mạch tổ hợp và
dùng mạch tuần tự.
4.6.6.1. Bộ nhân dùng mạch tổ hợp.
Phương pháp này được thực hiện theo trình tự các bước nhân thông thường.
Ví dụ: A3A2A1A0 x B1B0 = (A3A2A1A0 x B0) +(A3A2A1A0 x B1 x 2);
Số 2 ở đây có nghĩa là dịch sang bên trái một bit theo đúng trình tự nhân thông
thường. Từ đó ta có thể xây dựng mạch thực hiện phép nhân như hình.
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
122
Hình 4-42. Bộ nhân dùng mạch tổ hợp
4.6.6.2. Bộ nhân dùng mạch tuần tự.
Bộ nhân kiểu này gồm có các thanh ghi dịch (sẽ được đề cập ở chương 5). Thanh
ghi chính dùng để ghi cố định số bị nhân, thanh ghi phụ dùng để chứa các kết quả
trung gian trong quá trình thực hiện phép nhân. Tại thời điểm ban đầu tất cả các
thanh ghi dịch đều bị xóa về 0. Khi kết thúc quá trình nhân thì các thanh ghi làm bộ
chứa sẽ chứa kết quả phép nhân. Giống như bộ nhân dùng mạch tổ hợp, bộ nhân
này cũng dùng bộ cộng nhị phân 4 bit. Ngoài ra còn có thêm mạch điều khiển để
thực hiện chức năng dịch, cộng. Quá trình nhân sẽ dừng lại ở số lần dịch là (n+1)
với n là số bit của số nhân. Sơ đồ khối của mạch được trình bày trên hình 4-36.
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
123
Hình 4-36. Sơ đồ khối bộ nhân dùng mạch tuần tự
4.7. MẠCH SO SÁNH.
Trong các hệ thống số, đặc biệt là trong máy tính, thường thực hiện việc so sánh hai
số. Hai số cần so sánh có thể là các số nhị phân, có thể là các ký tự đã mã hoá nhị
phân. Mạch so sánh có thể hoạt động theo kiểu nối tiếp hoặc theo kiểu song song.
Trong phần này ta sẽ nghiên cứu bộ so sánh theo kiểu song song.
4.7.1. Bộ so sánh bằng nhau.
4.7.1.1. Bộ so sánh bằng nhau 1 bit.
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
124
Hình 4-37. Sơ đồ logic hàm ra của
bộ so sánh bằng 1 bit
Bảng 4-18
Xét 2 bit ai và bi, gọi gi là kết quả so sánh. Từ đó là có bảng trạng thái 4-18.
Từ bảng trạng thái 4-28, ta viết được biểu thức hàm ra:
iiiiiii bababag .
Do vậy, vẽ được logic hàm ra trên hình 4-37.
4.7.1.2. Bộ so sánh bằng nhau 4 bit.
So sánh hai số nhị phân 4 bit A = a3a2a1a0 với B = b3b2b1b0. Vậy hai số A và B bằng
nhau khi a3 = b3, a2 = b2, a1 = b1, a0 = b0.
Biểu thức đầu ra tương ứng là:
4321 ... ggggG
với 333 bag ; 222 bag 111 bag 000 bag
4.7.2 Mạch so sánh
Trong các hệ thống số, đặc biệt trong máy tính, thường thực hiện việc so sánh
hai số. Hai số có thể là các số nhị phân hay các ký tự đã mã hóa nhị phân.
Bảng 13.10: Bảng trạng thái bộ so sánh
A B A Bf A Bf A Bf
0 0 0 1 0
0 1 1 0 0
1 0 0 0 1
1 1 0 1 0
Từ bảng trạng thái, suy ra biểu thức ngõ ra:
A Bf AB
A Bf A B
A Bf AB
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
125
Hình 4.50: Sơ đồ mạch so sánh
Một số IC so sánh thường được dùng hiện nay: 7485, 74LS85, 74HC85. Các IC
này so sánh số nhị phân 4 bit.
4.7.2.2. Bộ so sánh 4 bit (So sánh lớn hơn).
So sánh hai số nhị phân 4 bit A = a3a2a1a0 với B = b3b2b1b0. Số A lớn hơn số B khi:
a3 > b3 hoặc a3 = b3 và a2 > b2 hoặc a3 = b3 và a2 = b2 và a1 > b1 hoặc a3 = b3 và a2 = b2
và a1 = b1 và a0 >b0.
Từ đó, có biểu thức hàm ra là
Từ biểu thức trên ta vẽ được sơ đồ logic 4-39.
1 2A
1 2
f(A=B)
f(A<B)
1
2
3
B
f(A>B)
1
2
3
1
2
3
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
126
Hình 4-39. Mạch điện bộ so sánh lớn hơn 4 bit
Một trong những bộ so sánh thông dụng hiện nay là 7485, 74LS85, 74HC85 - IC
này so sánh 2 số nhị phân 4 bit.
IC 74HC85 có 8 đường vào dữ liệu là 2 số nhị phân 4 bit A3A2A1A0 và B3B2B1B0 và
3 đầu ra tích cực mức cao thể hiện 3 kết quả của phép so sánh. Ngoài ra IC này còn
có 3 đầu vào nối tầng để mở rộng phép so sánh.
Ví dụ muốn thực hiện so sánh 2 số nhị phân 8 bit ta phải nối 2 IC 7485. Hình 4- 40
giới thiệu cách đấu nối IC.
Hình 4-40. Cách mắc IC 74HC85 khi so sánh 2 số nhị phân 8 bit
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
127
4.8. MẠCH TẠO VÀ KIỂM TRA CHẴN LẺ.
Có nhiều phương pháp mã hoá dữ liệu để phát hiện lỗi và sửa lỗi khi truyền dữ liệu.
Phương pháp đơn giản nhất là thêm một bit vào dữ liệu được truyền đi sao cho số
chữ số 1 trong dữ liệu luôn là chẵn hoặc lẻ. Bit thêm vào đó được gọi là bit chẵn/lẻ.
Để thực hiện được việc truyền dữ liệu theo kiểu đưa thêm bit chẵn, lẻ vào dữ liệu
chúng ta phải:
Xây dựng sơ đồ tạo được bit chẵn, lẻ để thêm vào n bit dữ liệu.
Xây dựng sơ đồ kiểm tra hệ xem đó là hệ chẵn hay lẻ với (n + 1) bit ở đầu vào (n bit
dữ liệu, 1 bit chẵn/lẻ).
Bảng 4-20. Mã BCD 8421 chẵn / lẻ
Mã chẵn và mã lẻ là hai loại mã có khả năng phát hiện lỗi hay dùng nhất. Để thiết
lập loại mã này ta chỉ cần thêm một bit chẵn/ lẻ (bit parity) vào tổ hợp mã đã cho,
nếu tổng số bit 1 trong từ mã (bit tin tức + bit chẵn/lẻ) là chẵn thì ta được mã chẵn
và ngược lại ta được mã lẻ.
Bảng 4-20 là một ví dụ về mã chẵn/lẻ.
4.8.2. Mạch tạo bit chẵn/lẻ.
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
128
Hình 4-41. Sơ đồ khối của mạch tạo bit chẵn/lẻ
Gọi 3 bit của dữ liệu là d1, d2, d3 và Xe, Xo là 2 bit chẵn, lẻ thêm vào dữ liệu. Từ đó
lập được bảng trạng thái 4-21.
Bảng 4-21. Bảng trạng thái của mạch tạo bit chẵn lẻ
CÂU HỎI ÔN TẬP
1 Thiết kế mạch logic thực hiện như bảng :
A B C f
0 0 0 1
0 0 1 0
0 1 0 1
0 1 1 1
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
129
1 0 0 1
1 0 1 0
1 1 0 0
1 1 1 1
2 Thiết kế mạch cộng toàn phần từ mạch cộng bán phần.
3 Cho hàm Boolean sau:
3,5,6,11,12,13,14,15 4,7,89
DCBA
Y d
a. Rút gọn hàm Y, biểu diễn hàm Y dùng cổng logic
b. Từ hàm Y rút gọn, biến đổi lại mạch logic dùng toàn cổng NOR
c. Thực hiện hàm Y dùng MUX 8 sang 1 (74LS151)
4 Cho hàm Boolean sau:
0,1,4 3,6
ABC
Y d
a. Rút gọn hàm Y, biểu diễn hàm Y dùng cổng logic
b. Từ hàm Y rút gọn, biến đổi lại mạch logic dùng toàn cổng NAND
c. Thực hiện hàm Y dùng giải mã 3 sang 8 (74LS138)
5 Thiết kế mạch logic có 3 ngõ vào A, B, C. Ngõ ra ở mức CAO khi có 2 ngõ vào ở
mức THẤP.
6 Một số nhị phân 4 bit được ký hiệu 3 2 1 0A A A A , với 3A là MSB. Thiết kế mạch logic
có ngõ ra ở mức HIGH khi các số nhị phân lớn hơn 0010 và nhỏ hơn 1000.
7 Vẽ lại mạch logic ở bài 13.5 chỉ dùng cổng NAND
8 Vẽ lại mạch logic ở bài 13.6 chỉ dùng cổng NAND
9 Thiết kế một mạch logic 3 ngõ vào, 1 ngõ ra với điều kiện: tín hiệu vào A đến ngõ
ra Y chỉ khi ngõ vào điều khiển B ở mức THẤP và ngõ vào điều khiển C ở mức
CAO; các trường hợp còn lại ngõ ra ở mức THẤP.
10 Thiết kế mạch logic điều khiển tín hiệu A với yêu cầu sau:
d. Ngõ ra X = A khi ngõ vào điều khiển B và C giống nhau.
e. X duy trì ở mức CAO khi B và C khác nhau.
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
130
11 Thiết kế mạch logic có yêu cầu như hình :
12. Cho biết mạch sau hoạt động như mạch tổ hợp nào:
13.Cho biết mạch sau hoạt động như mạch tổ hợp nào:
14.: Thiết lập bảng hoạt động và vẽ sơ đồ mạch bên trong cho mạch Mux 4 sang 1,
có ngõ Enable input.
15: Thiết lập bảng hoạt động cho mạch sau:
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
131
16: Thiết lập bảng hoạt động cho mạch sau:
17: Thiết lập bảng hoạt động cho mạch sau:
18: Thiết lập bảng hoạt động cho mạch sau:
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
132
19. Thiết kế mạch phát hiện số BCD.Khi ngõ vào là số BCD thì ngõ ra lên 1.
20.a. Thiết kế mạch cộng 2 số NP có nhớ 1 bit.
b.Thiết kế mạch cộng 2 số NP 4 bit có nhớ từ mạch câu 10a.
c. Thiết kế mạch cộng 2 số NP 8bit có nhớ từ mạch câu 10a.
21. a. Thiết kế mạch so sánh 2 số NP 1 bit.
b.Thiết kế mạch so sánh 2 số NP 2 bit.
22. Cho mạch chuyển đổi mã BCD sang led 7 đoạn A chung.
a. Lập biểu thức ngõ ra của a,b,c,d,e,f,g.
b. Vẽ mạch.
23.Tương tự bài 5 với mạch chuyển đổi mã BCD sang led 7 đoạn K chung.
24. a. Thiết kế mạch chuyển đổi mã NP 3 bit sang mã Gray 3 bit.
b.Thiết kế mạch chuyển đổi mã Gray 3 bit sang mã NP 3 bit.
25. Xác định ngõ ra của IC mã hóa 74147 khi
8 4 0A A và tất cả các ngõ vào
khác ở mức CAO.
26. Vẽ mạch dùng IC 74151 tạo hàm Z AB BC AC .
27 Vẽ mạch dùng IC 74150 tạo hàm Z ABCD BCD ABD ABCD
28 Dùng bộ ghép kênh thực hiện hàm logic f ABC AB
29 Dùng IC giải mã 3 sang 8 (74LS138) tạo ra mạch giải mã có 16 ngõ ra.
30 Cho biểu thức logic:
CBAf )7,4,0(
a. Dùng mạch giải mã 3→8 để tạo hàm f.
b. Dùng mạch giải mã 2→ 4 để tạo hàm f.
c. Dùng mạch Mux 8 →1 để tạo hàm f.
d. Dùng mạch Mux 4→ 1 để tạo hàm f.
Chương 4: Mạch logic tổ hợp
133
31 Tương tự bài trên với biểu thức hàm Boole:
ACABCf
32 Sử dụng IC 74138 (giải mã 3 sang 8) thực hiện giải mã địa chỉ bộ nhớ sau:
ROM 1 có tầm địa chỉ: 0000 H ÷ 07FF H.
ROM 2 có tầm địa chỉ: 0800 H ÷ 0FFF H.
ROM 3 có tầm địa chỉ: 1000 H ÷ 1FFF H.
33 Cho mạch số có bảng hoạt động như sau:
Input Output
B A Y1 Y2 Y3
0
0
1
1
0
1
0
1
1
0
0
1
0
1
1
0
1
1
1
0
a. Viết biểu thức ngõ ra.
b. Vẽ sơ đồ mạch.
c. Vẽ mạch chỉ dùng cổng NAND 2 ngõ vào.
d. Vẽ mạch chỉ dùng cổng NOR 2 ngõ vào
Chương 5. Mạch tuần tự
134
CHƯƠNG 5. MẠCH TUẦN TỰ
GIỚI THIỆU.
Chúng ta đã nghiên cứu về phép phân tích và thiết kế các mạch logic tổ hợp. Mặc
dù rất qua trọng nhưng nó chỉ là một phần của các hệ thống kỹ thuật số. Một phần qua
trọng của các hệ thống kỹ thuật số khác là phân tích và thiết kế mạch tuần tự. Tuy nhiên
việc thiết kế các mạch tuần tự lại phụ thuộc vào việc thiết kế mạch tổ hợp đã được đề cập
ở chương 4.
Có nhiều ứng dụng mà đầu ra số phải được tạo để phù hợp với tuần tự nhận được các tín
hiệu vào. Yêu cầu này không thể được thoả mãn bằng việc sử dụng hệ thống logic tổ
hợp.
Những ứng dụng này yêu cầu đầu ra không chỉ phụ thuộc vào các điều kiện đầu
vào hiện có mà còn phụ thuộc vào lịch sử của các đầu vào. Lịch sử được cung cấp
bằng cách phản hồi từ đầu ra về lại đầu vào.
Mạch logic tuần tự không những phụ thuộc vào trạng thái các đầu vào và còn phụ
thuộc vào trạng thái trong của nó. Mạch tuần tự được chia làm hai loại chính là mạch
tuần tự không đồng bộ và mạch tuần tự đồng bộ.
Trong phần này chúng ta sẽ giới thiệu về các phần tử nhớ của mạch tuần tự. Cách
phân tích và thiết kế mạch tuần tự đơn giản và phức tạp.
NỘI DUNG
5.1. KHÁI NIỆM CHUNG VÀ MÔ HÌNH TOÁN HỌC
5.1.1. Khái niệm chung
Trong chương này,Trong chương này, chúng ta sẽ nói đến hệ thống số được gọi là mạch
logic tuần
tự (hay còn gọi là mạch dãy - Sequential Circuit). Hoạt động của hệ này có tính chất kế
tiếp nhau, tức là trạng thái hoạt động của mạch điện không những phụ thuộc trực tiếp
đầu vào mà còn phụ thuộc vào trạng thái bên trong trước đó của chính nó. Nói cách
khác các hệ thống này làm việc theo nguyên tắc có nhớ.
5.1.2. Mô hình toán học
Mạch tuần tự là mạch bao gồm mạch logic tổ hợp và mạch nhớ. Mạch nhớ là các
Chương 5. Mạch tuần tự
135
flip-flop. Đối với mạch tuần tự, đáp ứng ra của hệ thống mạch điện không chỉ phụ thuộc
trực tiếp vào tín hiệu vào (X) mà còn phụ thuộc vào trạng thái nội (Q) của nó. Có thể
mô tả sơ đồ khối tổng quát của mạch tuần tự.
Trong đó: X - tập tín hiệu vào. Q - tập trạng thái trong trước đó của mạch.
W - hàm kích. Z - các hàm ra.
Hoạt động của mạch tuần tự được mô tả bằng mối quan hệ toán học sau:
Z = f(Q, X)
Hình 5-1. Sơ đồ khối mạch tuần tự
Trong phương trình toán học của mạch tuần tự ta thấy có hai thông tin. Đó là
thông tin về trạng thái tiếp theo của mạch tuần tự và thông tin về tín hiệu ra của mạch.
Hai thông tin này cùng phụ thuộc đồng thời vào trạng thái bên trong trước đó của
mạch (Q) và tín hiệu tác động vào (X) của nó. Ta có thể viết lại biểu thức trên như sau:
Z = f [Q(n), X] ; Q (n +1) = f [Q(n), X]
Trong đó: Q(n +1): là trạng thái kế tiếp của mạch. Q(n): là trạng thái bên trong
trước đó.
Để hiểu rõ hơn về mạch tuần tự ta xét các phần tử có trong mạch. Mạch logic tổ
hợp đã được xét ở chương 4 còn phần tử nhớ chính là các flip-flop.
5.2. PHẦN TỬ NHỚ CỦA MẠCH TUẦN TỰ
5.2.1. Các loại Flip-flop
Định nghĩa: Flip-flop là phần tử có khả năng lưu trữ (nhớ) một trong hai trạng thái
bằng ổn định tương ứng với hai mức logic 1 và 0. Flip-flop trong tiếng Anh còn gọi là
Flip – Flop viết tắt là FF.
Khi tác dụng một tín hiệu tới đầu vào có cực tính và biên độ thích hợp, flip-flop có
Chương 5. Mạch tuần tự
136
thể chuyển về một trong hai trạng thái cân bằng, và giữ nguyên trạng thái đó chừng
nào chưa có tín hiệu tác dụng làm thay đổi trạng thái của nó. Trạng thái tiếp theo của
flip-flop không những phụ thuộc vào tín hiệu đầu vào mà còn phụ thuộc vào trạng thái
hiện tại của nó. Như vậy nó có tính chất nhớ và nó được sử dụng làm các phần tử nhớ.
Flip-flop được tạo thành từ các phần tử logic cơ bản.
Flip-flop có từ 1 đến một vài lối điều
khiển, có hai đầu ra luôn luôn ngược nhau
là Q và Q đảo . Tuỳ từng loại flip-flop có thể có
thêm các đầu vào lập (PRESET) và đầu
vào xoá (CLEAR). Ngoài ra, flip-flop còn có
đầu vào đồng bộ (CLOCK).
Hình 5-2. Sơ đồ tổng quát của một flip-flop
Hình 5-2 là sơ đồ khối tổng quát của flip-flop.
Phân loại:
Theo chức năng làm việc của của các đầu vào điều khiển: hiện nay thường sử
dụng loại flip-flop 1 đầu vào như flip-flop D, T; loại hai đầu vào như flip-flop RS, flip-
flop JK.
Theo phương thức hoạt động thi ta có hai loại: flip-flop đồng bộ và flip-flop không đồng
bộ. Trong loại flip-flop đồng bộ lại được chia làm hai loại: flip-flop thường và flip-flop
chủ - tớ
(Master- Slave).
Sơ đồ khối của sự phân loại flip-flop được cho ở hình 5-3.
Hình 5-3. Sơ đồ phân loại flip-flop
Chương 5. Mạch tuần tự
137
5.2.1.1. Flip-flop RS
Flip-flop RS không đồng bộ
Flip-flop RS là loại có hai đầu vào điều
khiển S, R. Chân S gọi là đầu vào "lập"
(SET) và R được gọi là đầu vào "xoá"
(RESET).
Hình 5-4 là ký hiệu của flip-flop RS Hình 5-4. Sơ đồ ký hiệu trigơ RS không
đồng bộ
Nguyên lý hoạt động của flip-flop RS không đồng bộ cổng NAND
Khi không có tín hiệu, tức là R đảo= Sđảo= 1 , mạch có hai trạng thái ổn định Q = 0 và
Q đảo =1 hoặc Q = 1 và Q đảo =0 . Đầu ra của cổng này được nối trực tiếp với đầu vào
củacổng kia, mạch có hồi tiếp dương, do đó mạch hoàn toàn duy trì trạng thái hiện có.
Giả sử flip-flop có trạng thái Q = 0 và Qđảo=1 , ta đưa một xung âm vào đầu S mạch
chuyển nhanh sang trạng thái Q = 1, Q đảo=0 , và tự động duy trì ở trạng thái này. Vì
thế xung âm đầu vào gọi là xung kích.
Giả sử flip-flop có trạng thái Q = 1, Q đảo= 0 , ta đưa một xung âm vào đầu R mạch
chuyển nhanh sang trạng thái Q = 0, Q đảo=1 .
Vì tín hiệu ở đầu vào S có thể và chỉ có thể thiết lập flip-flop ở trạng thái Q = 1, tín
hiệu ở đầu vào R có thể và chỉ có thể xóa flip-flop vì trạng thái Q = 0, nên thường gọi S
là đầu vào đặt (Set) và đầu ra R là đầu vào xóa (Reset).
Bảng 5-1. Bảng trạng thái của flip-flop RS cổng NAND
Chương 5. Mạch tuần tự
138
Mạch không cho phép đồng thời đưa tín hiệu vào cả R và S , tức là trạng thái
R đảo= S đảo =0 bị cấm. Vì nếu R đảo= S đảo =0 thì Q và Q đồng thời bằng 1, không
phải là trạng thái ổn định của flip-flop RS, và không thể xác định trạng thái trước của nó.
Chúng ta có thể xem Qn , R , S là biến của hàm logic Qn đảo= 1 . Căn cứ vào bảngKarnoughhình 5-2 ta tìm được phương trình đặc trưng.
Hình 5-6 trình bày bảng Karnough của Qn+1.
Đặc điểm của Flip-flop
- Ưu điểm: Mạch đơn giản, có thể nhớ 1 bit, là cơ sở để cấu trúc các Flip-flop
hoàn hảo hơn.
- Nhược điểm: Tín hiệu trực tiếp điều khiển trạng thái đầu ra, ứng dụng bị hạn
chế, tín hiệu vào ràng buộc lẫn nhau, không ở trạng thái cấm.
Flip-flop RS đồng bộ
Hình 5-6a). Sơ đồ ký hiệu flip-flop RS đồng bộ
Sơ đồ ký hiệu của flip-flop RS đồng bộ được chỉ ra trên hình 5-6a).
Để khắc phục nhược điểm của loại flip-flop RS cơ bản là trực tiếp điều khiển, người
ta thêm vào 2 cổng điều khiển và một tín hiệu điều khiển, đó chính là flip-flop RS đồng
bộ
Chương 5. Mạch tuần tự
139
được trình bày ở hình 5-6b).
Nguyên lí hoạt động của flip-flop RS đồng bộ cổng NAND:
Khi C = 0 các cổng vào bị ngắt, flip-flop RS cơ bản không tiếp thu tín hiệu vào,
mạch được duy trì trạng thái cũ. Khi C = 1 các cổng vào thông, mạch sẵn sàng tiếp thu
tín hiệu vào R, S.
Nguyên lí hoạt động flip-flop RS đồng bộ cũng giống như flip-flop RS cơ bản, chúng
chỉ khác là chỉ tiếp nhận tín hiệu đầu vào R, S khi C = 1. Vì lí do đó nên gọi là flip-flop
RS đồng bộ. Bảng trạng thái được chỉ ra trên bảng 5-3.
Hình 5-6b. Sơ đồ nguyên lý của flip-flop RS đồng bộ cổng NOR và cổng NAND
Đồ thị thời gian dạng xung được trình bày trên hình 5-7.
Hình 5-7. Đồ thị thời gian dạng xung của flip-flop RS
Ưu điểm: Điều khiển chọn mở mạch, flip-flop chỉ tiếp thu tín hiệu vào khi C = 1.
Nhược điểm: Trong thời gian C = 1, tín hiệu vào vẫn trực tiếp điều khiển trạng
thái đầu ra của flip-flop.
5 2.1.2. Flip-flop JK
Flip-flop JK là loại flip-flop có hai đầu vào điều khiển J, K. Flip-flop này có ưu điểm
hơn flip-flop RS là không còn tồn tại tổ hợp cấm bằng các đường hồi tiếp từ Q về chân R
và từ Q đảo về S. Tuy nhiên, điểm đặc biệt là flip-flop JK còn có thêm đầu vào đồng bộ
C. Flip-flop có thể lập hay xoá trong khoảng thời gian ứng với cạnh xuống hoặc cạnh
lêncủa xung đồng bộ C. Ta nói, flip-flop JK thuộc loại đồng bộ.
Sự hoạt động của flip-flop JK được trình bày bằng bảng trạng thái 5-4
Chương 5. Mạch tuần tự
140
Từ bảng trạng thái ta lập bảng Các nô để tìm phương trình đặc trưng: Ta coi J, K
và Qn là biến (bỏ qua clock) và Qn+1 là hàm:
Sơ đồ nguyên lý và sơ đồ ký hiệu của flip-flop JK được trình bày ở hình 5-6.
5 2.1.3. Flip-flop D
Hình 5-10. Sơ đồ nguyên lý và sơ đồ ký hiệu của flip-flop D đồng bộ
Flip-flop D có sơ đồ nguyên lý và sơ đồ kí hiệu trên hình 5-10 có 1 đầu vào D và 2
đầu ra Q và Q .
Chương 5. Mạch tuần tự
141
Bảng 5-5. Bảng trạng thái của flip-flop D
Từ bảng trạng thái 5-5 ta tìm được phương trình đặc trưng của flip-flop D:
với điều kiện đã xuất hiện cạnh lênC, nếu điều kiện này không thỏa mãn,
flip-flop giữ nguyên trạng thái cũ. Đồ thị thời gian của dạng xung của flip-flop D được
trình bày trên hình 5-11.
Hình 5-11. Dạng xung của Flip-flop D
5. 2.1.4. Flip-flop T (Toggle – lật)
Flip-flop T là mạch điện có chức năng duy trì và chuyển đổi trạng thái tùy thuộc vào
tín hiệu đầu vào T trong điều kiện định thời của C, kí hiệu logic được trình bày trên
hình 5-12.
Hình 5-12. Kí hiệu logic của Flip-flop T
Nếu cho J = K= T ta được Flip-flop T từ Flip-flop JK. Phương trình đặc trưng
với điều kiện xuất hiện cạnh xuống C.
Chương 5. Mạch tuần tự
142
T = 0 dù có cạnh xuống của C thì Qn+1= Qn vào duy trì trạng thái cũ.
T = 1 có cạnh xuống của C thì Qn+1=Qn đảo
Bảng 5-6: Bảng trạng thái của Flip-flop T
Đồ thị thời gian dạng sóng của Flip-flop T được chỉ ra trên hình 5-13.
Hình 5-13: Đồ thị thời gian dạng sóng của Flip-flop T
5. 2.1.5. Flip-flop T’
Flip-flop T’ là mạch điện chỉ có chức năng chuyển đổi trạng thái trong điều kiện
định thời của C. Flip-flop T’ là Flip-flop T mà T =1. Phương trình đặc trưng:
với điều kiện xuất hiện cạnh xuống của C.
Đồ thị thời gian dạng sóng của Flip-flop T‟ được trình bày trên hình 5-14.
Hình 5-14. Đồ thị thời gian dạng sóng của Flip-flop T’
Nhận xét: Từ các bảng trạng thái của các flip-flop trên ta thấy rằng: Các flip-flop D và
RS có thể làm việc được ở chế độ không đồng bộ vì mỗi tập tín hiệu vào điều khiển D,
RS luôn luôn tồn tại ít nhất 1 trong 2 trạng thái ổn định. Trạng thái ổn định là trạng
thái thoả mãn điều kiện Qk = Q. Còn flip-flop T và flip-flop JK không thể làm việc được
ở chế độ không đồng bộ vì mạch sẽ rơi vào trạng thái dao động nếu như tập tín hiệu vào
Chương 5. Mạch tuần tự
143
là „11‟ đối với flip-flop JK hoặc là „1‟ đối với flip-flop T. Như vậy, flip-flop D, flip-flop
RS có thể làm việc ở cả hai chế độ: đồng bộ và không đồng bộ còn flip-flop T và flip-
flop JK chỉ có thể làm việc ở chế độ đồng bộ.
5.2.1.5. Các loại flip-flop Chủ- tớ (MS-Master- Slave).
Do các loại flip-flop đồng bộ trên đều hoạt động tại cạnh lênhay cạnh xuống của
xung nhịp nên khi làm việc ở tần số cao thì đầu ra Q không đáp ứng kịp với sự thay
đổi của xung nhịp, dẫn đến mạch hoạt động ở tình trạng không được tin cậy. Loại flip-
flop MS khắc phục được nhược điểm này. Đầu ra của flip-flop MS thay đổi tại cạnh
lênvà cạnh xuống của xung nhịp, nên cấu trúc của nó gồm 2 flip-flop giống nhau nhưng
cực tính
điều khiển của xung Clock thì ngược nhau để đảm bảo sao cho tại mỗi sườn của xung
sẽ có một flip-flop hoạt động. Về nguyên tắc hoạt động của loại flip-flop MS (RS-MS,
JKMS, D-MS, T-MS) hoàn toàn giống như các loại flip-flop thông thường (RS, JK, D,
T).
Hình 5-15. Cấu trúc của flip-flop MS
Cấu trúc chung của một flip-flop MS được minh hoạ ở hình 5-15.
5.2.2. Đầu vào không đồng bộ của flip-flop.
Các đầu vào dữ liệu thông thường của flip-flop như D, S, R, J hoặc K là những đầu
vào đồng bộ vì chúng có ảnh hưởng lên các đầu ra khi có tác động của xung Clock.
Trong thực tế các flip-flop còn có thêm 2 đầu vào không đồng bộ, các lối này tác động
trực tiếp lên các đầu ra mà không phụ thuộc vào xung Clock. Các đầu vào này thường
được ký hiệu là: PRE (lập) và CLR (R -xóa) hoặc PRE đảo và CLRđảo (R) . Xem hình
5-16 và 5-17.
Chương 5. Mạch tuần tự
144
Khi đầu vào PRE (preset) được kích hoạt thì flip-flop sẽ ở trạng thái lập (Q = 1 và Q đảo
=0), lúc này flip-flop không phụ thuộc vào các đầu vào đồng bộ hay xung Clock. Khi lối
CLR (clear) được kích hoạt thì flip-flop sẽ ở trạng thái xóa (Q = 0 và Q đảo= 1 ), lúc này
flip-flop cũng không phụ thuộc vào các đầu vào đồng bộ hay xung Clock. Nếu cả hai lối
PRE và CLR cùng được kích hoạt thì trạng thái đầu ra sẽ không phù hợp, lúc này Q và
Q có cùng một trạng thái.
Các đầu vào không đồng bộ cũng như các đầu vào đồng bộ có thể được thiết kế ở
mức tích cực cao hoặc thấp. Nếu chúng hoạt động ở mức tích cực thấp thì sẽ có dấu
tròn đảo ở ký hiệu logic giống như ký hiệu cạnh xuống của xung Clock.
Hình 5-17. Đầu vào không đồng bộ ở mức tích cực thấp
5.2.3. Chuyển đổi giữa các loại flip-flop.
Trong thiết bị số có thể cần nhiều loại flip-flop khác nhau. Tuy nhiên các IC trong
công nghiệp thường chỉ sản xuất một số loại nhất định phổ biến là flip-flop D, JK. Mặt
khác trong một IC thường có 2 đến 4 flip-flop cùng loại, có thể gây ra sự dư thừa loại
này
nhưng lại thiếu loại khác. Do đó, việc chuyển đổi giữa các loại flip-flop là cần thiết. Ta
tìm phương pháp để chuyển đổi giữa các loại flip-flop .
Với 4 loại flip-flop trên thì có 12 khả năng chuyển đổi sang nhau.
Chương 5. Mạch tuần tự
145
Hình 5-18 . Các khả năng chuyển đổi flip-flop
5.2.3.1. Phương pháp chuyển đổi giữa các loại flip-flop.
1. Nguyên tắc chung
Hình 5-19. Sơ đồ khối của phương pháp chuyển đổi flip-flop
Chuyển đổi giữa các loại flip-flop là việc biến chức năng của một flip-flop đã cho thành
một flip-flop khác loại. Để thực hiện được công việc này bắt buộc phải bổ sung thêm một
mạch liên hợp phụ. Sơ đồ khối thể hiện một flip-flop đã chuyển đổi đượctrình bày trên
hình 5-19.
Từ sơ đồ hình 5-19 có thể suy ra cách chuyển đổi là tìm quan hệ hàm ra của
mạch kích thích phụ fb cũng chính là hàm kích thích của flip-flop đã cho với đầu ra của
nó và kích thích vào.
Việc chuyển đổi giữa các loại flip-flop có thể thực hiện theo một trong hai phương
pháp sau:
- Dùng phương trình đặc trưng của flip-flop đã cho, kết hợp với phép biến đổi logic
cần thiết để đưa nó về phương trình đặc trưng của flip-flop cần tìm. Trên cơ sở phương
trình đặc trưng, viết ra hàm kích thích và vẽ sơ đồ tương ứng của flip-flop.
- Dùng bảng kích thích của flip-flop đã cho và flip-flop cần tìm để xác định hàm kích
thích sau đó vẽ sơ đồ logic của flip-flop cần tìm.
Từ bảng trạng thái của các flip-flop, ta lập được bảng hàm kích 5-7:
Chương 5. Mạch tuần tự
146
Bảng 5-7. Bảng hàm kích của các loại flip-flop
Sau đây ta xét một số ví dụ xây dựng các flip-flop từ các flip-flop cho trước thường
hay được sử dụng trong thực tế.
2. Chuyển đổi giữa các loại flip-flop
a) Chuyển đổi từ flip-flop RS sang JK, D, T, T’.
Chuyển đổi từ flip-flop RS sang JK. Để chuyển đổi cần tìm mối quan hệ:
Điều này có thể thực hiện bằng hai cách:
+ Dùng phương trình đặc trưng
Phương trình đặc trưng của flip-flop RS có dạng:
còn phương trình đặc trưng của flip-flop JK có dạng:
So sánh (5.6) và (5.7) ta rút ra:
Tuy nhiên, điều kiện ràng buộc R.S = 0 nên khi J = K = 1 ; Qn=0 thì
Sẽ không thỏa mãn điều kiện R.S = 0.
Ta có thể biến đổi lại:
Chương 5. Mạch tuần tự
147
So sánh (5-6) và (5-8) ta rút ra hàm kích:
Hình 5-20. Mạch điện chuyển đổi từ RS sang JK
Hình 5-20 là mạch điện chuyển đổi từ RS sang JK (thỏa mãn điều kiện R.S = 0).
+ Dùng bảng kích thích.
Hình 5-21. Bảng Các nô xác định sự phụ thuộc của S, R vào Q, J, K
Từ bảng hàm kích thích 5-7. Nếu xem Qn, J, K là biến và S, R là hàm ta có hai
bảng Các nô như hình 5-21. Từ bảng Các nô ta có kết quả giống công thức (5-9).
Tương tự ta có hàm logic chuyển đổi:
Chương 5. Mạch tuần tự
148
Mạch chuyển đổi được trình bày trên hình (5-22; 5-23; 5-24)
Chuyển đổi từ flip-flop JK sang RS, D, T, T’
Bằng phương pháp tương tự như phần trước ta thu được các biểu thức và sơ đồ
cần tìm:
+ Từ flip-flop JK sang RS.
Biểu thức:
Chương 5. Mạch tuần tự
149
Hình 5-25. Chuyển đổi từ flip-flop JK sang a) RS ; b) D ; c) T ; d) T’
Chương 5. Mạch tuần tự
150
Chuyển từ D sang các loại
D sang RS
Cân bằng hai phương trình đặc trưng. Ta có biểu thức:
Hình 5-26. Mạch điện biến đổi từ D sang a) RS ; b) JK ; c) T ; d) T’
Chương 5. Mạch tuần tự
151
d) Chuyển từ T sang RS, JK, D
Từ T sang RS
Biểu thức:
Sơ đồ hình 5-27a).
Biểu thức:
Sơ đồ hình 5-27a) chỉ cần thay R = K và S = J.
Hình 5-27. Mạch điện chuyển từ T sang a) RS ; b) JK ; c) D
5.3. GIỚI THIỆU MỘT SỐ IC FLIP-FLOP THÔNG DỤNG
Chương 5. Mạch tuần tự
152
a) Flip-flop JK: IC 54/7473- IC này gồm hai flip-flop JK có đầu vào xóa và không có
đầu vào lập hoạt độngtại cạnh xuống của xung Clock.
b) Flip-flop D: IC 54/7474- IC này gồm hai flip-flop D có đầu vào xóa và đầu vào lập,
hoạt động tại cạnh lêncủa xung Clock.
5.4. PHƯƠNG PHÁP MÔ TẢ MẠCH TUẦN TỰ.
Có hai cách mô tả mạch tuần tự thường dùng là bảng và đồ hình trạng thái.
5.4.1. Bảng
5.4.1.1. Bảng chuyển đổi trạng thái.
Bảng chuyển đổi trạng thái bao gồm các hàng và các cột, các hàng ghi các trạng
thái trong, các cột ghi các giá trị của tín hiệu vào.Bảng chuyển đổi trạng thái được mô
tả ở bảng 5-10.
Chương 5. Mạch tuần tự
153
Bảng 5-10. Bảng chuyển đổi trạng thái
5.4.1.2. Bảng tín hiệu ra.
Bảng 5-11. Bảng tín hiệu ra
Các hàng của bảng ghi các trạng thái trong, các cột ghi các tín hiệu vào. Các ô
ghi giá trị của tín hiệu ra tương ứng. Bảng tín hiệu ra được mô tả ở bảng 5-11.
Có thể gộp hai bảng chuyển đổi trạng thái và bảng tín hiệu ra thành một bảng
chung gọi là bảng chuyển đổi trạng thái / ra. Lúc đó trên các ô ghi các giá trị của trạng
thái kế tiếp và tín hiệu ra (Qn+1 / Z) tương ứng với trạng thái hiện tại và tín hiệu vào.
Bảng 5-12. Bảng chuyển đổi trạng thái và tín hiệu ra
Bảng chuyển đổi trạng thái và tín hiệu ra được mô tả ở bảng 5-12.
5.4.2. Đồ hình trạng thái.
Đồ hình trạng thái là hình vẽ phản ánh quy luật chuyển đổi trạng thái và tình
trạng các giá trị ở đầu vào và đầu ra tương ứng của mạch tuần tự.
Đồ hình trạng thái là một đồ hình có hướng gồm hai tập:
Chương 5. Mạch tuần tự
154
M - Tập các đỉnh và K - Tập các cung có hướng.
5.4.2.1. Đối với mô hình Mealy thực hiện ánh xạ.
Tập các trạng thái trong là tập các đỉnh M; Tập các tín hiệu vào / ra là tập các
cung K. Trên cung có hướng đi từ trạng thái trong Qi đến trạng thái trong Qj ghi tín
hiệu vào/ra tương ứng.
5.4.2.2. Đối với mô hình Moore.
Vì tín hiệu ra chỉ phụ thuộc vào trạng thái trong của mạch mà không phụ thuộc
vào tín hiệu vào cho nên thực hiện ánh xạ:Tập các trạng thái trong, tín hiệu ra là tập
các đỉnh M. Tập các tín hiệu vào là tập các cung K.
5.4.2.3 Chuyển đổi giữa hai mô hình Mealy và Moore.
Mealy và Moore là hai mô hình toán học của mạch tuần tự, nó là hai cách biểu
diễn khác nhau của mạch tuần tự. Giữa hai cách biểu diễn này là ánh xạ 1-1 và luôn
tồn tại thuật toán để chuyển từ mô hình này sang mô hình kia và ngược lại.
a). Chuyển đổi từ mô hình Mealy sang mô hình Moore.
Quá trình chuyển đổi được thực hiện theo các bước sau:
Ứng với mỗi cặp (Qn+1 / Z) của mô hình Mealy quy định thành một trạng thái
tương ứng với Q của mô hình Moore.
Lập bảng chuyển đổi trạng thái cho mô hình Moore: ứng với mỗi trạng thái Q thì
có một tín hiệu ra tương ứng.
Ví dụ: Mạch tuần tự được mô tả bởi mô hình Mealy có đồ hình trạng thái, bảng
chuyển đổi trạng thái, tín hiệu ra như ở hình 5-30.
Bước 1. Từ bảng chuyển đổi trạng thái / tín hiệu ra ta gán các trạng thái trong Qj
của mô hình Moore như sau:
Chương 5. Mạch tuần tự
155
Bước 2: Lập bảng chuyển đổi trạng thái cho mô hình Moore: Gán tín hiệu ra cho
mỗi trạng thái Q. Tín hiệu ra Z chính là Z của cặp (S, R) của mô hình Mealy. Các bước
này được mô tả ở bảng 5-13.
Bảng 5-13. Gán trạng thái, tín hiệu ra cho mô hình Moore
Hình 5-31. Mô hình Moore tương ứng với mô hình Mealy ở bảng 5-13
Chương 5. Mạch tuần tự
156
b). Chuyển đổi từ mô hình Moore sang mô hình Mealy.
Việc chuyển từ mô hình Moore sang mô hình Mealy đơn giản hơn bởi vì chỉ cần
ghi thêm bên cạnh mỗi ô trong bảng chuyển đổi của mô hình Moore tín hiệu ra tương
ứng. Sau đó tiến hành tối thiểu hoá các trạng thái của mô hình Mealy nhận được.
Nhận xét: Mô hình Mealy và mô hình Moore là hai mô hình dùng để biểu diễn
mạch tuần tự, chúng luôn luôn tương đương với nhau.
Mô hình Mealy có hàm ra phụ thuộc vào tín hiệu vào và trạng thái trong của
mạch. Mô hình Moore có hàm ra chỉ phụ thuộc vào trạng thái trong của mạch.
Nhìn chung mô hình Mealy có số trạng thái trong ít hơn so với mô hình Moore,
nhưng mô hình Moore lại có hệ hàm ra đơn giản hơn mô hình Mealy.
Trên thực tế cả hai mô hình này đều được dùng để mô tả mạch tuần tự. Tuỳ từng
trường hợp mà ta sử dụng loại mô hình nào để thiết kế mạch có sơ đồ đơn giản hơn,
kinh tế hơn.
5.5. PHÂN TÍCH MẠCH TUẦN TỰ
5.5.1. Các bước phân tích mạch tuần tự
Bài toán phân tích là bài toán xác định chức năng của một mạch cho trước. Khi
tiến hành phân tích cần tuân theo các bước sau:
- Sơ đồ mạch: Từ sơ đồ cho trước cần xác định chức năng từng phần tử cơ bản
của sơ đồ, mối quan hệ giữa các phần tử đó.
- Xác định các đầu vào và ra, số trạng thái trong của mạch: Coi mạch như một
hộp đen cần phải xác định các đầu vào và ra của mạch, đặc điểm của các đầu vào, đầu
ra. Để xác định được số trạng thái trong của mạch cần phải xác định xem mạch được
xây dựng từ bao nhiêu phần tử nhớ (flip-flop JK) từ đó xác địnhđược số trạng thái trong
có thể có của mạch.
Chương 5. Mạch tuần tự
157
Gọi số flip-flop là n thì số trạng thái có thể có của mạch là 2n.
- Xác định phương trình hàm ra, phương trình hàm kích của các flip-flop.
- Lập bảng trạng thái, bảng ra nhị phân là bảng biểu diễn mối quan hệ trạng thái
kế tiếp, tín hiệu ra nhị phân với trạng thái hiện tại và các tín hiệu vào tương ứng .
Dựa vào phương trình đặc trưng của flip-flop xác định được trạng thái kế tiếp và tín
hiệu ra tương ứng với tín hiệu vào và trạng thái hiện tại của mạch.
- Đồ hình trạng thái: Từ bảng trạng thái xây dựng đồ hình trạng thái và tín hiệu ra
của mạch.
- Vẽ giản đồ dạng xung.
- Chức năng của mạch: Dựa vào đồ hình trạng thái xác định được chức năng của
mạch
5.5.2. Phân tích mạch tuần tự đồng bộ
Phân tích mạch tuần tự đồng bộ có sơ đồ được biểu diễn như hình 5- 32.
Bước 1: Sơ đồ trên có hai đầu vào là tín hiệu X và xung nhịp Clock. Có một tín
hiệu Z ra, mạch sử dụng hai phần tử nhớ là hai flip-flop JK (Q0 và Q1).
Hình 5-32 . Mạch tuần tự
Bước 2: Xác định đầu vào, đầu ra và số trạng thái trong của mạch.
Mạch này có thể được biểu diễn bằng một “hộp đen” có hai đầu vào và một đầu
ra. Do mạch được cấu tạo bằng hai flip-flop nên số trạng thái có thể có của mạch là 4. Cụ
thể là:
Q1Q0 = 00, 01, 10 và 11.
Bước 3: Xác định phương trình hàm ra và hàm kích cho flip-flop.
Từ sơ đồ trên ta tìm được:
+ Phương trình hàm ra: Z = C Q1 Q0
Chương 5. Mạch tuần tự
158
+ Phương trình hàm kích
Bước 4. Bảng chuyển đổi trạng thái.
Phương trình đặc trưng của flip-flop JK là
Phương trình chuyển đổi trạng thái:
Từ các phương trình trên ta lập được bảng chuyển đổi trạng thái (Bảng 5-14).
Bước 5: Đồ hình trạng thái.
Từ bảng chuyển đổi trạng thái trên ta xây dựng được đồ hình trạng thái như hình
5-33 (mô hình Mealy). Đồ hình gồm 4 trạng thái trong S0, S1, S2, S3. Các flip-flop JK
hoạt
động tại cạnh xuống của xung nhịp. Nhìn vào đồ hình trạng thái ta thấy ở trạng thái trong
S2 (Q0Q1 = 11) khi có xung nhịp C thì mạch sẽ đưa ra tín hiệu Z = 1.
Chương 5. Mạch tuần tự
159
Hình 5-33. Đồ hình trạng thái
Bước 6: Chức năng của mạch: Trên đồ hình trạng thái ta thấy có hai đường
chuyển đổi trạng thái là S0 → S1→ S2 → S0 và S0 → S1→ S3 → S0. Theo đường S0
→S1→ S2 → S0 thì tín hiệu ra Z = 1 sẽ được đưa ra cùng thời điểm có xung nhịp thứ 3.
Theo đường S0 → S1→ S3 → S0 thì không có tín hiệu ra (Z = 0). Do vậy ta sẽ phân tích
theo con đường thứ nhất S0 → S1→ S2 → S0 : Sự chuyển đổi trạng thái đầu tiên từ S0
→ S1 chỉ nhờ tác động của xung nhịp mà không phụ thuộc vào trạng thái của X.
Chuyển đổi trạng thái thứ hai từ S1→S2 nhờ tác động của xung nhịp và sự tác động
của tín hiệu vào X = 1. Còn sự chuyển đổi trạng thái thứ ba từ S2 → S0 chỉ nhờ tác
động của xung nhịp mà không phụ thuộc vào tín hiệu vào.
Như vậy, mạch chỉ đưa ra tín hiệu ra Z = 1 khi đường chuyển đổi đi qua S2 tức là
mạch chỉ đưa ra tín hiệu ra Z = 1 khi dãy tín hiệu vào X có dạng 010, 011, 110 và 111.
Có thể biểu diễn dãy tín hiệu vào để mạch có tín hiệu ra Z = 1 như sau:
Tóm lại, mạch cho ở sơ đồ trên có chức năng kiểm tra dãy tín hiệu vào X ở dạng
chuỗi có độ dài bằng 3. Nếu chuỗi tín hiệu vào có dạng là 1 trong 4 dãy: 010, 011, 110
và 111 mạch sẽ cho tín hiệu ra Z = 1 tại thời điểm có xung nhịp thứ 3. Độ rộng của tín
hiệu ra Z bằng độ rộng xung nhịp (Z = C Q1 Q0).
Hình 5-34 biểu diễn dạng xung ra của mạch hay còn gọi là giản đồ xung.
Hình 5-34. Dạng xung ra của mạch
5.5.3. Phân tích mạch tuần tự không đồng bộ.
Ví dụ: Hãy phân tích mạch tuần tự sau (hình 5-35) và cho biết chức năng của
mạch
Chương 5. Mạch tuần tự
160
Hình 5-35. Mạch tuần tự
Giải:
Mạch hình 5-35 có hai phần chính: bộ đếm và bộ giải mã. Để phân tích mạch dễ
dàng ta phân tích từng phần.
Bộ đếm.
Bước 1. Viết các phương trình:
+ Phương trình chuyển đổi trạng thái:
+ Phương trình đặc trưng của flip-flop D: Qn+1 = D
Từ đó, viết được phương trình chuyển đổi trạng thái:
Bước 2: Lập bảng trạng thái:
Chương 5. Mạch tuần tự
161
Bước 3: Từ bảng trạng thái 5-15 ta lập được đồ hình trạng thái như hình 5-36.
Bộ giải mã.
Tín hiệu ra từ bộ đếm được đưa vào bộ giải mã. Từ đó lập được bảng trạng thái
của bộ giải mã như bảng 5-16.
Bảng 5-16. Bảng trạng thái
Kết hợp cả hai phần phân tích, vẽ được dạng xung ra như hình 5- 37.
Hình 5-37 . Giản đồ xung của mạch
Nhận xét: Mạch tuần tự này chính là bộ tạo xung tuần tự (bộ phát xung nhịp).
Mạch này dùng để tạo các xung tuần tự có thứ tự thời gian trước sau. Các xung này
làm chuẩn thời gian cho sự đồng bộ của các bộ phận trong thiết bị. Xung Clock chuẩn
Chương 5. Mạch tuần tự
162
được đưa vào bộ đếm, bộ giải mã sẽ biến đổi các trạng thái của bộ đếm thành xung
tuần tự trên các đầu ra.
5.6. THIẾT KẾ MẠCH TUẦN TỰ.
5.6.1. Các bước thiết kế mạch tuần tự đồng bộ.
Các bước thiết kế được khái quát hóa trên hình 5-38.
Bước 1: Xác định bài toán, gán hàm và biến, tìm hiểu mối quan hệ giữa chúng.
Bước 2: Xây dựng đồ hình trạng thái, bảng chuyển đổi trạng thái và hàm ra.
Bước 3: Rút gọn trạng thái (tối thiểu hoá trạng thái).
Việc tối thiểu hoá trạng thái chủ yếu dựa vào khái niệm trạng thái tương đương.
Các trạng thái tương đương với nhau có thể được thay bằng một trạng thái chung đại
diện cho chúng.
Bước 4: Mã hoá trạng thái.
Số biến nhị phân dùng để mã hoá các
trạng thái trong của mạch phụ thuộc vào số
lượng trạng thái trong của mạch. Nếu số
lượng trạng thái trong là N, số biến nhị
phân cần dùng là n thì n phải thoả mãn điều
Có rất nhiều cách mã hoá khác nhau,
mỗi cách cho một sơ đồ thực hiện mạch
khác nhau. Vấn đề là phải mã hoá sao cho
sơ đồ mạch thực hiện là đơn giản nhất.
Bước 5: Xác định hệ phương trình của
mạch. Có hai cách xác định:
+ Lập bảng chuyển đổi trạng thái và
tín hiệu ra, từ đó xác định các phương trình
kích cho các flip-flop.
+ Dựa trực tiếp vào đồ hình trạng thái, viết hệ phương trình Ton, Toff của các flip-flop
và phương trình hàm ra.
Bước 6: Vẽ sơ đồ thực hiện.
Chương 5. Mạch tuần tự
163
5.6.2. Các bước thiết kế mạch tuần tự không đồng bộ
Bước 1: Xác định bài toán, gán hàm và biến, tìm hiểu mối quan hệ giữa chúng.
Bước 2: Xây dựng đồ hình trạng thái, bảng chuyển đổi trạng thái và hàm ra.
Bước 3: Rút gọn trạng thái (tối thiểu hoá trạng thái).
Việc tối thiểu hoá trạng thái chủ yếu dựa vào khái niệm trạng thái tương đương.
Các trạng thái tương đương với nhau có thể được thay bằng một trạng thái chung đại
diện cho chúng.
Bước 4: Mã hoá trạng thái.
Số biến nhị phân dùng để mã hoá các trạng thái trong của mạch phụ thuộc vào
số lượng trạng thái trong của mạch. Nếu số lượng trạng thái trong là N, số biến nhị
Có rất nhiều cách mã hoá khác nhau, mỗi cách cho một sơ đồ thực hiện mạch
khác nhau. Vấn đề là phải mã hoá sao cho sơ đồ mạch thực hiện là đơn giản nhất.
Bước 5: Xác định hệ phương trình của mạch. Có hai cách xác định:
+ Lập bảng chuyển đổi trạng thái và tín hiệu ra, từ đó xác định các phương trình
kích cho các flip-flop.
+ Dựa trực tiếp vào đồ hình trạng thái, viết hệ phương trình Ton, Toff của các
flip-flop và phương trình hàm ra.
Cả hai cách này đều có dạng phương trình:
+ Phương trình của mạch chỉ dùng NAND.
+ Phương trình của mạch dùng flip-flop RS không đồng bộ và các mạch NAND.
+ Phương trình của mạch dùng các loại flip-flop khác.
Bước 6: Vẽ sơ đồ thực hiện.
Sau đây là nội dung của từng phương pháp.
Dựa vào các bước thiết kế mạch nêu trên, người ta đưa ra hai cách thiết kế mạch
tuần tự: dùng bảng chuyển đổi trạng thái và dùng đồ hình trạng thái:
Cách 1: Dựa vào bảng chuyển đổi trạng thái.
a) Chỉ dùng các mạch NAND.
Ký hiệu : A, B, …N là các biến nhị phân dùng để mã hoá các trạng thái trong của
mạch.
Chương 5. Mạch tuần tự
164
X1, X2…Xm là các tín hiệu vào đã được mã hoá nhị phân.Z1, Z2…Zm là các tín hiệu ra đã được mã hoá nhị phân.
Dựa vào bảng chuyển đổi trạng thái xác định hệ phương trình:
A
k
= fA (A, B, …N , X1, X2…Xm )
B
k
= fB (A, B, …N , X1, X2…Xm )
Z
n
= gn (A, B, …N , X1, X2…Xm )
Tối thiểu hoá hệ hàm và viết phương trình ở dạng chỉ dùng NAND.
b) Mạch dùng flip-flop RS và các mạch NAND.
Trong bảng trạng thái căn cứ vào sự thay đổi trạng thái của từng flip-flop:
A→ Ak, B → Bk,…, N → Nk, xác định được giá trị tương ứng của đầu vào kích
R, S cho từng flip-flop, từ đó viết được hệ phương trình:
Tối thiểu hoá các hàm và viết phương trình ở dạng chỉ dùng NAND.
Tương tự với B, C,…N cũng như vậy.
Ta xác định tín hiệu ra :
Tối thiểu hoá và viết phương trình ở dạng chỉ dùng NAND.
Tương tự đối với các loại flip-flop khác.
Cách 2: Dựa trực tiếp vào đồ hình trạng thái.
Ta có phương trình đầu vào kích (R, S) của flip-flop A là:
SA = tập hợp bật của A + [(1)]
RA = tập hợp tắt của A + [(0)]
Hay
Làm tương tự với các loại flip-flop khác.
a) Chỉ dùng mạch NAND.
Ta có phương trình đặc trưng của flip-flop RS
Chương 5. Mạch tuần tự
165
Sau đó ta phải tối thiểu hoá phương trình và viết dưới dạng chỉ dùng NAND.
Đối với các flip-flop khác cũng làm như vậy.
b) Dùng các flip-flop RS không đồng bộ và các mạch NAND
Tối thiểu hoá hệ phương trình.
c). Tương tự đối với các loại flip-flop khác.
5.6.3. Thiết kế mạch tuần tự từ đồ hình trạng thái.
Giả thiết: Cho đồ hình trạng thái của mạch có tập tín hiệu vào V, tập tín hiệu ra
R, tập trạng thái trong S (chưa mã hoá nhị phân).
Xác định: Hệ phương trình nhị phân của mạch (đã tối thiểu hoá). Trên cơ sở đó
vẽ mạch điện.
5.6.3.1. Các bước thiết kế
Mã hoá tín hiệu vào V, tín hiệu ra R, trạng thái trong S để chuyển thành mạch
dạng nhị phân có các tập tín hiệu vào X, tín hiệu ra Y, trạng thái trong Q.
Xác định hệ phương trình tín hiệu ra: Yi = fi (X, Q). Phương trình này được xác
định trên các cung với mô hình kiểu Mealy, trên các đỉnh với mô hình kiểu Moore. Tối
thiểu các hàm này.
Xác định hệ phương trình hàm kích cho các flip-flop và tối thiểu hoá nó.
Sau đây giới thiệu thuật toán xác định phương trình đầu vào kích cho các flip-flop từ
đồ hình trạng thái.
Chương 5. Mạch tuần tự
166
Chương 5. Mạch tuần tự
167
5.6.4. Ví dụ
Để minh hoạ, xét ví dụ sau: Thiết kế bộ đếm đồng bộ có Mđ = 5 với đồ hình trạng
thái 5-40 và mã hoá trạng thái 5-17 , dùng:
Flip-flop D và các mạch AND.
Flip-flop T và các mạch AND.
Flip-flop JK và các mạch AND.
Giải:
Chương 5. Mạch tuần tự
168
Bộ đếm M =5 nên có 5 trạng thái 0, 1, 2, 3, 4. Để đơn giản, trên đồ hình ta không
ghi các tín hiệu vào đếm và tín hiệu ra. Tín hiệu ra của bộ đếm chỉ xuất hiện khi bộ
đếm đang ở trạng thái 4 và có tín hiệu vào đếm, lúc đó bộ đếm quay trở về trạng thái
ban đầu 0 và cho ra tín hiệu ra.
Mạch có 5 trạng thái và do vậy được mã hoá ít nhất bằng 3 biến nhị phân tương
ứng với 3 flip-flop: Q3 Q2 Q1(23 22 21) như trên bảng mã hoá trạng thái 5-17. Điền mã
tương ứng vào các trạng thái trên đồ hình 5-40.
Từ bảng 5-19, phương trình tín hiệu ra Z: Z = Q3
Xác định các phương trình kích cho các flip-flop :
Chương 5. Mạch tuần tự
169
Bảng 5-20. Bảng Các nô tìm hàm kích
Dùng bảng Các nô 5-20 ta thu được kết quả:
b) Xác định phương trình kích cho Flip-flop T.
Điền sự thay đổi giá trị của Qi (Qi) vào các cung. Khi mạch đếm từ trạng thái (0)
→ (1) (nghĩa là từ 000 → 001) thì Q3 thay đổi từ 0 → 1 nên ta ghi Q3 lên cung đó. Khi
mạch chuyển từ trạng thái (1) → (2) (tương ứng từ 001 → 010): Q1 không thay đổi
trạng thái (= 0), Q2 thay đổi từ 0 → 1 và Q3 thay đổi từ 1 → 0, nên ta ghi Q2Q3 lên
cung từ (1) →(2). Tương tự như vậy ta có:
Chương 5. Mạch tuần tự
170
Bảng 5-21. Bảng Các nô tìm hàm kích
Lập bảng Các nô 5-21 cho các hàm trên ta thu được kết quả:
Biểu diễn các hàm này trên bảng Các nô, sử dụng các trạng thái tuỳ chọn để tối
thiểu hoá . Các trạng thái tuỳ chọn bao gồm 3 số không nằm trong phạm vi đếm 5, 6,
7. Ngoài ra còn một số trạng thái khác tuỳ vào từng bảng. Ví dụ, đối với bảng tính J1
giá trị tuỳ chọn ngoài 3 số trên còn thêm ô có giá trị Q1 = 1, bảng tính K1 có thêm các
ô có giá trị Q1 = 0, tương tự như vậy với các bảng còn lại. Điều này có nghĩa là ngoài
các giá trị tùy chọn đã cho còn có thêm các giá trị tùy chọn khác. Đối với phương trình
Ton i thêm điều kiện tùy chọn Qi = 1, còn với phương trình Toff i thêm điều kiện tùy
chọn Qi = 0. Từ đó ta lập bảng Các nô để tìm hàm kích J, K.
Chương 5. Mạch tuần tự
171
Bảng 5-22. Bảng Các nô tìm hàm kích
Ta thu được kết quả từ bảng 5-22 như sau:
Lưu ý: Các giá trị trong dấu [ . ] là các giá trị tùy chọn.
Biểu diễn các hàm này trên bảng Các nô và tối thiểu hoá chúng.
Chương 5. Mạch tuần tự
172
Bảng 5-23. Bảng Các nô tìm hàm kích
Sau khi rút gọn từ bảng 5-23 ta thu được kết quả sau:
Từ các phương trình kích dã tìm ta có thể vẽ được sơ đồ logic.
5.6.5. Thiết kế mạch tuần tự từ bảng.
Giả thiết: Cho bảng chuyển đổi trạng thái, bảng ra của mạch (chưa mã hoá nhị
phân).
Xác định: Hệ phương trình nhị phân của mạch vào gồm hệ hàm ra, hệ hàm kích
cho các flip-flop. Trên cơ sở đó vẽ sơ đồ mạch.
Các bước thực hiện:
Mã hoá tín hiệu vào V, tín hiệu ra R, trạng thái trong của mạch S để chuyển
mạch ban đầu thành mạch nhị phân có tập tín hiệu vào X, tập tín hiệu ra Y, tập trạng
thái trong Q.
Lập bảng chuyển đổi trạng thái, bảng ra của mạch nhị phân ứng với sự mã hoá
trên.
Dựa vào bảng các đầu vào kích của các flip-flop xác định các đầu vào kích cho các
flip-flop ứng với sự chuyển đổi trong bảng trạng thái.
Viết phương trình đầu vào kích cho từng Qi của flip-flop và các hàm ra rồi tối thiểu
Chương 5. Mạch tuần tự
173
các hàm này. Trên cơ sở đó xây dựng mạch điện.
Ví dụ: Thiết kế bộ đếm có Mđ = 5, đồ hình trạng thái cho ở hình 5- 40 (mục
5.6.4). Từ đó lập bảng chuyển đổi trạng thái (bảng 5- 24a), mã hoá trạng thái (bảng 5-
24b). Dựa vào hai bảng này và căn cứ vào bảng hàm kích thích cho flip-flop (bảng 5-
24c)
Lập bảng hàm kích cho các loại flip-flop trên bảng 5-25.
Từ bảng 5-25 ta xác định được các phương trình các đầu vào kích cho các loại
flip-flop. Bảng Các nô và kết quả tối giản giống như ở mục 5.6.4.
Bảng 5-25. Bảng hàm kích cho các loại flip-flop
5.7. MỘT SỐ VÍ DỤ KHÁC.
5.7.1. Mạch tuần tự đồng bộ.
Thiết kế mạch tuần tự thực hiện nhiệm vụ kiểm tra dãy tín hiệu vào ở dạng nhị
phân có độ dài bằng 3
được đưa vào liên tiếp trên đầu vào X. Nếu dãy tín hiệu vào có dạng là 010 hoặc
011 hoặc 110 hoặc 111 thì Z = 1. Các trường hợp khác Z = 0.
Bước 1: Xác định bài toán. Mạch được thiết kế có nhiệm vụ phát hiện tín hiệu
Chương 5. Mạch tuần tự
174
vào. Khi nhận được 1 trong các dãy tín hiệu trên thì mạch sẽ báo rằng đã nhận được.
Mạch phải thiết kế là mạch đồng bộ, nên sẽ có các đầu vào là X- tín hiệu vào,
Ck- xung nhịp điều khiển, Z – tín hiệu ra.
Bước 2: Xây dựng đồ hình trạng thái, bảng chuyển đổi trạng thái
Giả sử trạng thái ban đầu là S0:
Hình 5-41. Đồ hình trạng thái
Khi tín hiệu vào là X. Ck thì mạch sẽ chuyển tới trạng thái S1. Khi tín hiệu vào là
X . Ck mạch sẽ chuyển đến trạng thái S2.
Tương tự như vậy. Khi mạch ở trạng thái S1 thì khi có tín hiệu X. Ck mạch
chuyển đến trạng thái S3 và chuyển đến trạng thái S4 khi có tín hiệu X . Ck. Tương tự
ta xây dựng được đồ hình 5-41.
Nếu mạch ở 1 trong 4 trạng thái S3, S4, S5, S6: khi có tín hiệu vào X. Ck hoặc X .
Ck thì mạch sẽ chuyển về trạng thái ban đầu S0. Khi dãy tín hiệu vào là 110 hoặc 111
(ứng với đường chuyển đổi trạng thái là S0 → S1 → S3 → S0) hay khi dãy tín hiệu vào
là 010 hoặc 011 (ứng với đường chuyển đổi trạng thái là S0 → S2 → S5 → S0) thì mạch
sẽ cho tín hiệu ra Z = 1 tại thời điểm xung thứ 3. Với các đường chuyển đổi khác Z =0.
Từ đồ hìnhtrạng thái 5-41 ta xây dựng được bảng chuyển đổi trạng thái 5-26:
Bảng 5-26. Bảng chuyển đổi trạng thái
Chương 5. Mạch tuần tự
175
Bước 3: Tối thiểu hoá trạng thái. Để có được sơ đồ mạch đơn giản ta phải tối
thiểu hoá các trạng thái. Trong phần này sẽ giới thiệu phương pháp tối thiểu hoá
Caldwell. Cơ sở lý thuyết của việc tối thiểu hoá là dựa vào khái niệm các trạng thái
tương đương.
Định nghĩa các trạng thái tương đương:
Trạng thái Si được gọi là trạng thái tương đương với trạng thái Sj (Si ≈Sj) khi và
chỉ khi: nếu lấy Si và Sj là hai trạng thái ban đầu thì với mọi dãy tín hiệu vào có thể
chúng luôn cho dãy tín hiệu ra giống nhau.
Nếu có nhiều trạng thái tương đương với nhau từng đôi một thì chúng tương
đương với nhau (tính chất bắc cầu). Để kiểm tra một nhóm các trạng thái xem chúng
có tương đương với nhau không, có thể sử dụng bảng trạng thái và tín hiệu ra như sau:
Nhóm các trạng thái tương đương phải có những hàng trong bảng tín hiệu ra
giống nhau.
Nhóm các trạng thái tương đương phải có những hàng trong bảng trạng thái ở
cùng một cột (ứng với cùng một tổ hợp tín hiệu vào) là tương đương. Nghĩa là ứng với
cùng một tổ hợp tín hiệu vào các trạng thái kế tiếp của chúng là tương đương.
Quy tắc Caldwell:
Những hàng (tương ứng với trạng thái trong) của bảng chuyển đổi trạng thái và
tín hiệu ra sẽ được kết hợp với nhau và được biểu diễn bằng một hàng chung - đặc
trưng (trạng thái đặc trưng) cho chúng nếu như chúng thoả mãn hai điều kiện sau:
+ Các hàng tương ứng trong ma trận ra giống nhau.
+ Trong ma trận ra, các hàng tương ứng phải thoả mãn 1 trong 3 điều sau:
Các hàng trong ma trận trạng thái giống nhau.
Các trạng thái ở trong cùng một cột nằm trong nhóm trạng thái được xét.
Các trạng thái ở trong cùng một cột là các trạng thái tương đương.
Sau khi đã thay thế các trạng thái tương đương bằng một trạng thái chung đặc
trưng cho chúng, lặp lại các công việc tìm các trạng thái tương đương khác cho đến
khi không thể tìm được các trạng thái tương đương nào nữa thì dừng lại. Số trạng thái
trong bảng chuyển đổi trạng thái là tối thiểu.
Nhược điểm của phương pháp này là khi số trạng thái quá lớn thì công việc tối
Chương 5. Mạch tuần tự
176
thiểu hoá mất nhiều thời gian.
Áp dụng quy tắc Caldwell cho bài toán trên ta thấy trạng thái S4 tương đương với
trạng thái S6 (S4 ≈ S6), S3 tương đương với S5 (S3 ≈ S5). Thay thế các trạng thái tương
đương bằng một trạng thái chung đặc trưng cho chúng. Ví dụ thay thế S4, S6 bằng S46,
thay thế S3, S5 bằng S35. Từ đó lập được bảng chuyển đổi trạng thái 5-27 và 5-28:
Bước 4: Mã hóa trạng thái.
Sau khi gộp hai trạng thái S1 và S2 thành trạng thái chung S12 thì mạch chỉ còn 4
trạng thái S0, S12, S35, S46. Mã hoá 4 trạng thái này bằng hai biến nhị phân Q1 và Q0
(bảng 5-29). Từ đó ta vẽ được đồ hình trạng thái 5-42.
Bước 5: Xác định hệ phương trình của mạch.
Có hai cách xác định hệ phương trình này.
Cách 1: Dựa vào bảng chuyển đổi trạng thái ta lập bảng hàm kích 5-30 cho hai
Chương 5. Mạch tuần tự
177
flip-flop Q0 và Q1.
Dùng bảng Các nô 5-31 để rút gọn, ta thu được kết quả sau:
Bảng 5-31. Bảng Các nô tìm hàm kích và
hàm ra.
Cách 2: Dựa trực tiếp vào đồ hình trạng thái viết phương trình Ton, Toff của từng
flip-flop và phương trình tín hiệu ra.
Đối với flip-flop JK :
Chương 5. Mạch tuần tự
178
Hình 5-43. Mạch tuần tự kiểm tra dãy tín hiệu vào
Phương trình hàm ra Z = Q0Q1C
Bước 6: Sơ đồ mạch điện được thể hiện ở hình 5-43.
5.7.2. Mạch tuần tự không đồng bộ
Một mạch tuần tự không đồng bộ được thiết kế để đếm số người vào thăm một
viện bảo tàng. Mạch gồm hai đèn X1, X2 được bố trí cách nhau 10 mét. Mạch được
thiết kế sao cho mỗi lần chỉ đếm được một người.
Lời giải:
Khi có một người đi vào thì hai đèn sẽ bị chắn liên tiếp. Đầu tiên X1 bị chắn, tiếp
đến cả X1 và X2 cùng bị chắn, sau đó chỉ X2 bị chắn. Lúc này, mạch cho ra tín hiệu Z =
1. Khi một người ra thì sẽ ngược lại. Đầu tiên đèn X2 sẽ bị chắn, sau đó cả X1 và X2
cùng bị chắn và cuối cùng chỉ có X1 bị chắn. Sơ đồ khối của mạch tạo tín hiệu đếm Z
Chương 5. Mạch tuần tự
179
được mô tả bởi hình 5-44.
Hai đầu vào của mạch là X1 X2. Đầu ra Z được đưa tới đầu vào của bộ giải mã.
Ta quy ước: đèn bị chắn = X; ngược lại = X đảo.
Đồ hình trạng thái được mô tả ở hình 5-46.
S0 là trạng thái ban đầu của mạch. Nếu một người đi vào thì sự chuyển đổi của
mạch sẽ là S0 → S1 → S2 → S3 → S0. Nếu một người đi ra thì quá trình chuyển đổi
trạng thái của mạch là S0 →S3 → S4 → S1 → S0. Khi có một người ngập ngừng sau đó
lại quay ra ban đầu chắn đèn X1 sau đó quay ra thì mạch sẽ chuyển đổi trạng thái S0 →
S1 → S0 , lúc đó mạch sẽ không thực hiện đếm.
Hình 5-46. Đồ hình trạng thái
Tương ứng với đồ hình trạng thái trên ta lập được bảng chuyển đổi trạng thái ở
bảng 5-32.
Bảng 5-32. Bảng chuyển đổi trạng thái
Bảng có 5 hàng ứng với 5 trạng thái hiện tại có thể xuất hiện và 4 cột, mỗi cột
ứng với một tổ hợp giá trị có thể của X1, X2. Mỗi ô của bảng biểu diễn trạng thái kế
tiếp và tín hiệu ra tương ứng với trạng thái hiện tại và giá trị của tín hiệu vào X1, X2.
Chương 5. Mạch tuần tự
180
Trong bảng chuyển đổi trạng thái, những ô được khoanh tròn là những ô có trạng
thái kế tiếp bằng trạng thái hiện tại. Những trạng thái đó là những trạng thái ổn định.
Điều kiện cho trạng thái ổn định là Sk = S.
Trên bảng có những ô trống. Những ô này tương ứng với các tổ hợp tín hiệu
không xuất hiện ở đầu vào. Những ô này có thể điền giá trị tuỳ chọn để tối thiểu hoá
hệ phương trình của mạch.
Tiến hành tối thiểu hoá:
Có thể gán trạng thái kế tiếp và tín hiệu ra vào các ô trống sao cho hàng có ô
trống có thể kết hợp với các hàng khác.
Ở bảng chuyển đổi trạng thái các hàng S0, S1, S2, và S3, S4 có các trạng thái kế
tiếp và tín hiệu ra tương ứng là giống nhau nếu như ta gán:
- ô trống của hàng đầu tiên (ứng với S0) là S2 / Z = 1,
- ô trống của hàng thứ hai là S3 / Z = 0,
- ô trống của hàng thứ tư là S1 / Z = 0,
- ô trống của hàng thứ ba và thứ năm là S0 / Z = 0,
Nói cách khác, nếu thiếu trạng thái nào trong các hàng của bảng trạng thái thì ta
có thể gán trạng thái còn thiếu đó vào chỗ trống của bảng để tiến hành rút gọn.
Khi đó bảng chuyển đổi trạng thái được rút gọn lại như bảng 5-33.
Mạch chỉ có hai trạng thái nên để mã hoá ta chỉ cần sử dụng một biến nhị phân A. Để mã
hoá trạng thái S012 thì A = 0, S34 thì A = 1. Tín hiệu ra Z = 1 ở trạng thái S012 khi
X1X2=11.
Chương 5. Mạch tuần tự
181
Từ đó ta xây dựng được đồ hình trạng thái sau khi rút gọn ở hình 5-47.
Để tìm hàm kích cho đơn giản, ta vẽ đồ hình trạng thái tương đương với các
trạng thái vào/ra (hình 5-48)
Ta dùng flip-flop RS để thiết kế (dựa vào bảng hàm kích của flip-flop RS).
Ta có phương trình đầu vào kích (R, S) của flip-flop là:
S = tập hợp bật của Q + [(1)] = Ton + [(1)];
Tập hợp bật của Q (Ton) là các cung mà Q chuyển từ 0 → 1.
R = tập hợp tắt của Q + [(0)] = Toff + [(0)] ;
Tập hợp tắt của Q (Toff) là các cung mà Q chuyển từ 1 → 0.
Các cung [(0)], [(1)] được lấy giá trị không xác định (x) và được dùng để tối
thiểu hoá. Từ đó, lập bảng Các nô để tối thiểu hóa hàm kích:
Bảng 5-35. Bảng Các nô tìm hàm kích
Từ bảng 5-35, ta tìm được hàm kích cho flip-flop RS:
Chương 5. Mạch tuần tự
182
5.8. HIỆN TƯỢNG CHU KỲ VÀ CHẠY ĐUA TRONG MẠCH KHÔNG ĐỒNG BỘ
Đối với mạch tuần tự đồng bộ, việc mã hoá trạng thái là làm sao cho sơ đồ thực
hiện mạch là đơn giản nhất.
Đối với mạch tuần tự không đồng bộ, trong mạch thường xảy ra các hiện tượng
hoặc là chu kỳ hoặc là chạy đua. Những hiện tượng này làm cho mạch hoạt động sai
lệch đi so với chức năng của nó. Vì vậy, khi mã hoá trạng thái của mạch tuần tự không
đồng bộ ta phải tránh các trường hợp đó.
5.8.1. Hiện tượng chu kỳ trong mạch tuần tự không đồng bộ.
Định nghĩa:Hiện tượng chu kỳ là hiện tượng tại một tổ hợp tín hiệu vào nào đó,
mạch liên tục chuyển từ trạng thái này sang trạng thái khác theo một chu kỳ kín. Nghĩa
Chương 5. Mạch tuần tự
183
là trong quá trình đó không có trạng thái nào ổn định. Do vậy, khi thay đổi tín hiệu vào
không xác định được mạch đang ở trạng thái nào trong dãy trạng thái nói trên.
Ví dụ: ứng với một tổ hợp tín hiệu vào quá trình chuyển đổi trạng thái theo chu
trình sau (hình 5-51):
Trên bảng trạng thái hiện tượng chu kỳ được thể hiện ở chỗ: cột ứng với tổ hợp
tín hiệu vào đó không có trạng thái nào được khoanh tròn (không có trạng thái nào ổn
định).
Ví dụ: Đồ hình trạng thái của một mạch tuần tự không đồng bộ được biểu diễn
trên hình 5-52. Việc mã hoá trạng thái sử dụng biến nhị phân A và B là tuỳ chọn. Từ
đồ hình trạng thái ta lập bảng chuyển đổi trạng thái 5-36.
Giả thiết ban đầu mạch ở trạng thái S3 (AB = 10) và X = 0. Sau đó tín hiệu vào X
thay đổi từ 0 đến 1 thì mạch sẽ chuyển trạng thái từ S3 sang S0. Nếu X vẫn bằng 1 thì
mạch sẽ lần lượt chuyển đến các trạng thái tiếp theo là S1, S2, …S0. Khi X = 1 chu
trình chuyển đổi trạng thái như hình 5-53.
Khi đó mạch không có trạng thái ổn định.
5.8.2. Hiện tượng chạy đua trong mạch tuần tự không đồng bộ.
Chương 5. Mạch tuần tự
184
Định nghĩa:
Hiện tượng chạy đua trong mạch không đồng bộ là hiện tượng: do tính không
đồng nhất của các phần tử nhị phân dùng để mã hoá trạng thái, vì mạch hoạt động
không đồng bộ, khi mạch chuyển trạng thái từ Si → Sj mạch có thể chuyển biến trạng
thái theo những con đường khác nhau.
Nếu trạng thái cuối cùng của những con đường đó là ổn định và duy nhất thì chạy
đua không nguy hiểm. Ngược lại, chạy đua nguy hiểm là những cách chuyển biến
trạng thái khác nhau đó cuối cùng dẫn đến các trạng thái ổn định khác nhau, có thể tới
trạng thái khoá và không thoát ra được.
Ví dụ: Chạy đua không nguy hiểm: Một mạch tuần tự không đồng bộ có bảng
trạng thái mô tả bảng 5-36. Nhìn vào bảng ta thấy nếu mạch đang ở trạng thái S0 (AB
= 00) tín hiệu vào X thay đổi từ 0 → 1 mạch sẽ chuyển trược tiếp tới trạng thái S2 (AB
= 01) và nếu X vẫn bằng 0 trạng thái tiếp theo của mạch sẽ là S3, nó sẽ là trạng thái ổn
định cuối cùng của mạch nếu như X vẫn bằng 0.
Mạch có thể thay đổi trạng thái theo những con đường khác nhau tuỳ thuộc vào
thứ tự thay đổi (hay thời gian quá độ) của A và B.
Nếu A và B thay đổi đồng thời mạch sẽ chuyển trạng thái sang S2 rồi mới sang
S3.
Nếu B thay đổi trước A thì mạch sẽ lần lượt chuyển qua S1, S2 rồi mới sang S3.
Nếu A thay đổi trước B mạch sẽ chuyển đổi từ S0 → S3.
Ta thấy rằng cả ba con đường đều dẫn đến cùng một trạng thái ổn định S3. Vậy
hiện tượng chạy đua này không nguy hiểm (hình 5-54).
Khi mạch đang ở trạng thái ổn định (trạng thái được khoang tròn), nó chỉ thay
Chương 5. Mạch tuần tự
185
đổi trạng thái khi tín hiệu vào thay đổi.
Chạy đua nguy hiểm:
Đồ hình trạng thái của mạch không đồng bộ mô tả ở hình 5- 55
Giả thiết trạng thái ban đầu của mạch là S0 (AB = 00) và tín hiệu vào X = 0. Nếu
X thay đổi từ 0 → 1 thì mạch sẽ chuyển đổi trạng thái như sau (Bảng 5-37):
- Nếu A, B thay đổi đồng thời thì mạch sẽ chuyển đến trạng thái S1.
- Nếu B thay đổi trước A thì mạch sẽ chuyển đến trạng thái S2.
- Nếu A thay đổi trước B thì mạch sẽ chuyển đến trạng thái S3.
Ở đây trạng thái S3 là trạng thái “khoá”. Như vậy khi A thay đổi trước B thì mạch
sẽ rơi vào trạng thái khoá và không thoát ra được.
Chạy đua này là chạy đua nguy hiểm.
5.8.3. Tối thiểu hoá và mã hoá trạng thái trong mạch tuần tự không đồng bộ.
5.8.3.1. Tối thiểu hoá trạng thái
Tối thiểu hoá trạng thái là giảm bớt số trạng thái (nếu có thể) để mạch thiết kế là
đơn giản và do vậy tin cậy hơn.
Đối với các ô trống trong bảng chuyển đổi trạng thái (những ô này ứng với tổ
hợp tín hiệu vào không xuất hiện) có thể lấy giá trị tuỳ chọn để kết quả tối thiểu hoá là
tối giản.
5.8.3.2. Mã hoá trạng thái
Sử dụng các biến nhị phân để mã hoá các trạng thái trong của mạch. Đối với
mạch tuần tự không đồng bộ phải mã hoá trạng thái để tránh được hiện tượng chu kỳ
và chạy đua.
Để tránh được hiện tượng chu kỳ thì khi có mọi tín hiệu vào nhưng mạch phải
luôn có một trạng thái ổn định.
Chương 5. Mạch tuần tự
186
Để tránh hiện tượng chạy đua, phải mã hoá trạng thái sao cho với tất cả các
chuyển đổi trạng thái có thể có của mạch chỉ có duy nhất một biến thay đổi.
Ví dụ: Đồ hình trạng thái của mạch tuần tự không đồng bộ được mô tả như hình
5-56:
Cần hai biến nhị phân A và B để mã hoá 3 trạng thái này. Giả sử chọn cách mã
hoá như hình 5-56.
Với cách mã hoá này khi thay đổi từ S2 → S0 cả hai biến A và B đều thay đổi.
Điều này dẫn đến hiện tượng chạy đua trong mạch.
Do vậy, để tránh hiện tượng chạy đua đưa thêm một trạng thái giả S3 để cho thay
đổi từ S2 → S0 thông qua trạng thái giả này bảo đảm quá trình thay đổi trạng thái luôn
chỉ có một biến thay đổi.
Đồ hình này tránh được hiện tượng chạy đua (hình 5-57).
5.9. MỘT SỐ MẠCH TUẦN TỰ THÔNG DỤNG
5.9.1. Bộ đếm.
Bộ đếm là loại mạch tuần tự đơn giản, được xây dựng từ các phần tử nhớ là các
flip-flop và các mạch logic tổ hợp. Bộ đếm hoạt động theo chế độ tuần hoàn, có một đầu
vào và một đầu ra chính. Kết thúc vòng tuần hoàn bộ đếm lại quay về trạng thái ban
đầu và hàm ra lấy giá trị 1. Ngoài các đầu vào và đầu ra chính còn có các đầu vào và
đầu ra phụ. Các đầu vào phụ có thể dùng để lập, xóa trạng thái trong của bộ đếm về
một giá trị ban đầu theo mong muốn, hoặc lập trình để tạo mod đếm, hoặc thay đổi
tính năng của bộ đếm. Đầu ra phụ cũng có thể bao gồm nhiều loại khác nhau, các đầu
ra từ
Chương 5. Mạch tuần tự
187
một bộ giải mã để hiển thị kết quả đếm.
Phần này sẽ đưa ra những đặc điểm cơ bản nhất của bộ đếm và các phương pháp
thiết kế bộ đếm.
5.9.1.1. Định nghĩa và phân loại bộ đếm
5.9.1.1.1 . Định nghĩa.
Bộ đếm là một mạch tuần tự tuần hoàn có một đầu vào đếm và một đầu ra, mạch
có số trạng thái trong bằng chính hệ số đếm (ký hiệu là Md). Dưới tác dụng của tín hiệu
vào đếm, mạch sẽ chuyển từ trạng thái trong này đến một trạng thái trong khác
theo một thứ tự nhất định. Cứ sau Md tín hiệu vào đếm mạch lại trở về trạng thái xuất
phát ban đầu.
Các bộ đếm là phần tử cơ bản của các hệ thống số, chúng được sử dụng để đếm
thời gian, chia tần số, điều khiển các mạch khác. Bộ đếm được dùng rất nhiều trong
các dụng cụ đo lường chỉ thị số, các máy tính điện tử. Bất kỳ hệ thống số hiện đại nào
đều sử dụng các bộ đếm. Để xây dựng các bộ đếm, người ta có thể dùng mã nhị phân,
hoặc các mã khác như mã Gray, mã N BCD, mã vòng…
Sơ đồ khối được mô tả như ở hình 5- 58.
Đồ hình trạng thái của bộ đếm có hệ số đếm bằng Md được mô tả ở hình 5-59.
Khi không có tín hiệu vào đếm ( Xd đảo ) mạch giữ nguyên trạng thái cũ, khi có tín hiệu
đếm (Xd) thì mạch sẽ chuyển đến trạng thái kế tiếp.
Hình 5-59. Đồ hình trạng thái của bộ đếm Md
Tính chất tuần hoàn của bộ đếm thể hiện ở chỗ: sau Md tín hiệu vào Xd thì mạch
lại quay trở về trạng thái xuất phát ban đầu.
Tín hiệu ra của bộ đếm chỉ xuất hiện (Y = 1) duy nhất trong trường hợp: bộ đếm
Chương 5. Mạch tuần tự
188
đang ở trạng thái Md - 1 và có tín hiệu vào Xd. Khi đó bộ đếm sẽ chuyển về trạng thái 0.
5.9.1.1.2. Phân loại bộ đếm.
Để phân loại bộ đếm có nhiều cách khác nhau:
+ Căn cứ vào sự khác biệt tình huống chuyển đổi trạng thái của flip-flop trong bộ
đếm, người ta phân thành hai loại: Bộ đếm đồng bộ (Synchronous), bộ đếm không
đồng bộ (Asynchronous).
Trong bộ đếm đồng bộ (hay còn gọi là bộ đếm song song), các flip-flop đều chịu
tác dụng điều khiển của một xung đồng hồ duy nhất, đó là xung điều khiển đầu vào.
Nói cách khác, sự chuyển đổi trạng thái của chúng là đồng bộ. Trong bộ đếm không
đồng bộ (bộ đếm nối tiếp), có flip-flop chịu tác dụng điều khiển trực tiếp của xung đếm
đầu vào, nhưng cũng có flip-flopchịu tác dụng điều khiển của xung ở đầu ra của flip-
flop
khác. Vậy sự chuyển đổi trạng thái là không cùng một lúc, tức là không đồng bộ.
+ Căn cứ vào sự khác biệt của hệ số đếm của bộ đếm, người ta phân thành các
loại: bộ đếm nhị phân, bộ đếm thập phân, bộ đếm N phân (hay gọi là bộ đếm bất kỳ).
Nếu gọi n là số vị trí trong mã số nhị phân (cũng là số flip-flop trong bộ đếm), gọi N là
số trạng thái tích cực (cũng là số tổ hợp mã hóa được dùng khi lập mã), đối với bộ
đếm nhị phân N = 2n, đối với bộ đếm thập phân N = 10. Bộ đếm nhị phân và bộ đếm
thập phân là trường hợp riêng của bộ đếm N phân. Ta thường gọi N là dung lượng bộ
đếm hoặc độ dài đếm của bộ đếm.
+ Căn cứ vào xung đếm đầu vào, mà số đếm của bộ đếm tăng hay giảm mà người
ta phân thành 3 loại: Bộ đếm thuận (Up counter) hay còn gọi là bộ đếm tiến, bộ đếm
nghịch (Down counter) hay còn gọi là bộ đếm lùi, bộ đếm thuận nghịch.
+ Phân loại theo khả năng lập trình: người ta phân thành: Bộ đếm có khả năng
lập trình (Programable counter), bộ đếm không có khả năng lập trình.
Bộ đếm có khả năng lập trình, là bộ đếm có thể sử dụng với các hệ số đếm khác
nhau, tùy thuộc vào tín hiệu điều khiển đưa vào nó. Do vậy, bộ đếm này đa năng hơn
các bộ đếm có một hệ số đếm cố định và ngày càng được sử dụng rộng rãi.
5.9.1.2 Phương pháp cơ bản phân tích chức năng logic của bộ đếm.
Để phân tích mạch, người ta đưa ra một quy trình phân tích gồm 4 bước sau:
Chương 5. Mạch tuần tự
189
Viết phương trình. Căn cứ vào mạch điện đã cho, viết phương trình định thời,
phương trình đầu ra, phương trình kích, các công thức logic của tín hiệu đầu ra và tín
hiệu đầu vào.
Tìm phương trình trạng thái. Thay phương trình kích vào phương trình đặc trưng
của flip-flop tương ứng, ta sẽ tìm được phương trình trạng thái của mạch điện, cũng tức
là
phương trình trạng thái tiếp theo của các flip-flop.
Lập bảng chuyển đổi trạng thái .Đưa tất cả các tổ hợp có thể của trạng thái hiện
tại và tín hiệu đầu vào của phương trình trạng thái và phương trình đầu ra, tính toán để
tìm ra trạng thái tiếp theo và tín hiệu đầu ra tương ứng.
Vẽ đồ hình trạng thái và giản đồ xung. Vẽ đồ thị thời gian cần lưu ý: flip-flop chỉ
chuyển đổi trạng thái tương ứng với sườn kích của xung đồng hồ xuất hiện.
5.9.1.3 Bộ đếm đồng bộ
5.9.1.3.1. Bộ đếm nhị phân đồng bộ.
Bộ đếm nhị phân đồng bộ nói chung cấu trúc bằng flip-flop T hoặc các flip-flop loại
khác nhưng mắc thành flip-flop T. Hình 5-60 trình bày bộ đếm thuận nhị phân đồng bộ.
Nguyên lý làm việc:
Xung Clock của 4 flip-flop đều là xung đếm đầu vào:
C1= C2= C3= C4= CLK
Chương 5. Mạch tuần tự
190
Chương 5. Mạch tuần tự
191
Chương 5. Mạch tuần tự
192
Từ bảng trạng thái ta vẽ được đồ hình trạng thái như hình 5-64.
Hình 5-64. Đồ hình trạng thái của bộ đếm nhị phân
Dạng sóng của bộ đếm nghịch được trình bày trên hình 5-65
Chương 5. Mạch tuần tự
193
Hình 5-64. Đồ hình trạng thái của bộ đếm nhị phân.
Nhận xét: So sánh hình 5-60 và hình 5-63 ta thấy sự khác biệt của bộ đếm
nghịch với bộ đếm thuận là đầu ra Q của flip-flop cung cấp tín hiệu chuyển vị.
5.9.1.3.3. Bộ đếm thuận nghịch nhị phân đồng bộ.
Sơ đồ được trình bày trên hình 5-66
Hình 5-66. Bộ đếm thuận nghịch nhị phân đồng bộ.
Mạch có đầu vào điều khiển đếm thuận, đếm nghịch.
M = 1 mạch đếm thuận.
M = 0 mạch đếm nghịch
Đây thực chất là 2 bộ đếm thuận, nghịch gộp lại với nhau, có thêm một số cổng
logic làm nhiệm vụ điều khiển.
5.9.1.3.4. Bộ đếm thập phân đồng bộ.
Bộ đếm thập phân là bộ đếm theo mã nhị- thập phân. Vì tương ứng với nhiều
kiểu mã hóa của mã nhị- thập phân, nên bộ đếm cũng có nhiều bộ đếm thập phân khác
nhau. Ở đây chỉ giới thiệu bộ đếm thập phân dùng mã nhị- thập phân 8421 hay NBCD.
Sơ đồ được trình bày
Hình 5-67. Bộ đếm thập phân đồng bộ
Mạch gồm 4 flip-flop JK và một số cổng làm nhiệm vụ kích và chuyển vị (nhớ) đầu
ra Z, xung đầu vào là CLK.
Nguyên lý hoạt động:
Chương 5. Mạch tuần tự
194
Viết phương trình.
+ Phương trình định thời
C1= C2= C3= C4= CLK
+ Phương trình hàm ra:
+ Phương trình chuyển đổi trạng thái:
Tìm phương trình chuyển đổi trạng thái bằng cách thay phương trình kích vào
phương trình đặc trưng của flip-flop JK:
Phương trình đặc trưng của flip-flop JK:
Ta có phương trình chuyển đổi trạng thái như sau:
Chương 5. Mạch tuần tự
195
Đồ hình trạng thái của mạch được thể hiện trên hình 5-68
Lưu ý:
Trong bảng trạng thái 5-40 có 6 trạng thái t
cấm. Nếu vì một lý do nào đó, ví dụ do nhiễu gây ra, thì mạch điện rơi vào trạng thái
cấm, dưới tác dụng của xung clock mạch vẫn quay trở về trạng thái được sử dụng thì
ta nói mạch có thể tự khởi động.
Dạng sóng của bộ đếm thuận thập phân đồng bộ được trình bày ở hình 5-69.
Chương 5. Mạch tuần tự
196
Hình 5-69. Dạng sóng bộ đếm thuận thập phân đồng bộ
5.9.1.3.5. Bộ đếm nghịch thập phân đồng bộ.
Mạch điện được trình bày trên hình 5-70.
Chúng ta dễ dàng phân tích sơ đồ theo phương pháp tương tự đã dùng ở trên.
Có hai cách để cấu trúc bộ đếm thập phân đồng bộ nhiều chữ số từ bộ đếm thập
phân đồng bộ một chữ số.
Hình 5-70. Bộ đếm nghịch thập phân đồng bộ
Cách thứ nhất là mắc dây chuyền các bộ đếm một chữ số, nối đầu ra của bộ
đếm có trọng số bé với đầu vào của bộ đếm có trọng số lớn tiếp theo. Nguyên tắc
hoạt động của bộ đếm 1 chữ số là đồng bộ, còn nguyên tắc làm việc của bộ đếm nhiều
chữ số là không đồng bộ.
Cách thứ hai nối đầu ra của bộ đếm trọng số bé với tất cả các đầu vào đồng bộ
của 4 flip-flop của bộ đếm có trọng số lớn tiếp theo và cũng nối đầu vào cổng chuyển vị
(cổng nhớ) với đầu ra của bộ đếm này, còn các xung đồng hồ của các bộ đếm đều là
xung đếm đầu vào CLK. Trong cách thứ hai nguyên tắc hoạt động của toàn bộ bộ đếm
nhiều chữ số cũng là đồng bộ.
5.9.1.3.6. Bộ đếm thuận nghịch thập phân đồng bộ.
Sơ đồ được trình bày trên hình 5-71
Chương 5. Mạch tuần tự
197
Hình 5-71. Bộ đếm thuận nghịch thập phân đồng bộ
Khi tín hiệu điều khiển thuận nghịch M = 1, bộ đếm là thuận, M = 0 bộ đếm là
nghịch.
Phương pháp ghép nối nhiều bộ đếm thuận nghịch thập phân đồng bộ được trình
bày trên hình 5-72.
Hình 5-72. Cách ghép nối nhiều bộ đếm thuận nghịch thập phân đồng bộ
Khi bộ đếm có trọng số bé C = 1 thì bộ đếm trọng số lớn M = 1, T1 = 1 nó công
tác ở chế độ đếm thuận. Khi bộ đếm có trọng số bé B = 1 thì bộ đếm trọng số lớn
M đảo =1, T1 = 1 nó sẽ đếm nghịch. Khi bộ đếm có trọng số bé C = B = 0 thì bộ đếm
trọng số lớn M = Mđảo= T1= 0, nó ngừng đếm.
5.9.1.3.7. Bộ đếm N phân đồng bộ.
Sử dụng flip-flop ta có thể xây dựng bộ đếm với hệ số đếm N bất kì.
Hình 5-73. Bộ đếm đồng bộ N phân
5.9.1.4 Bộ đếm không đồng bộ
Chương 5. Mạch tuần tự
198
5.9.1.4.1. Bộ đếm nhị phân không đồng bộ.
Đếm nhị phân không đồng bộ còn được gọi là bộ đếm nối tiếp. Các flip-flop được
mắc thành flip-flop T‟, mắc nối tiếp với nhau.
Đặc điểm của bộ đếm này là xung nhịp đếm không được đưa đồng thời vào tất cả
các flip-flop, mà chỉ được đưa vào đầu vào xung nhịp CLK của flip-flop đầu tiên, các
đầu vào
xung nhịp của các flip-flop tiếp theo đều được nối với đầu ra của các flip-flop trước liền
kề.
Các bộ đếm nhị phân không đồng bộ được phân thành: đếm thuận và đếm
nghịch.
Sơ đồ bộ đếm thuận nhị phân không đồng bộ 4 bit được trình bày trên hình 5-74.
Hình 5-74. Sơ đồ bộ đếm thuận nhị phân không đồng bộ
Nguyên lý hoạt động:
- Phương trình định thời:
ương
trình
trạng thái, ta có kết quả như bảng 5-41.
Chương 5. Mạch tuần tự
199
Flip-flop ở sơ đồ trên có thể dùng vi mạch 7476 là flip-flop JK, có hai đầu vào không
đồng bộ: lập và xóa SD và CD đều tác dụng ở mức thấp, muốn xóa CD = 0, SD =1,
muốn đặt SD = 0, CD =1, để bộ đếm làm việc ở chế độ đếm CD = 1, SD = 1
Để flip-flop JK trở thành flip-flop T‟ đầu vào đếm J = K= 1.
Bảng 5-41. Bảng trạng thái của bộ đếm nhị phân không đồng bộ
Hình 5-75 là đồ hình trạng thái của bộ đếm.
Hình 5-75. Đồ hình trạng thái của bộ đếm nhị phân
Dạng sóng của bộ đếm được trình bày ở hình 5-76
Chương 5. Mạch tuần tự
200
Hình 5-76. Dạng sóng bộ đếm thuận nhị phân không đồng bộ
5.9.1.4.2. Bộ đếm thuận nhị phân không đồng bộ kích bằng sườn dương.
Bộ đếm thuận nhị phân không đồng bộ kích bằng cạnh lên(hình 5-75).
Hình 5-77. Sơ đồ đếm thuận nhị phân không đồng bộ kích bằng sườn dương
Trong sơ đồ này ta dùng 4 flip-flop D kích bằng cạnh lên được mắc thành flip-flop
T‟, đầu vào của các flip-flop trừ flip-flop đầu tiên được nối với đầu ra đảo Q của flip-
flop có trọng số bé hơn liền kề.
Nguyên tắc hoạt động của sơ đồ này cũng giống như sơ đồ dùng flip-flop JK kích
bằng cạnh xuống, ta cần chú ý điều kiện định thời kích bằng cạnh lên.
Dạng sóng của bộ đếm kiểu này được trình bày ở hình 5-78, chú ý là cạnh xuống
của Q là sườn lên của Q đảo.
Hình 5-78. Dạng sóng của bộ đếm thuận nhị phân không đồng bộ kích bằng cạnh lên.
5.9.1.4.3. Bộ đếm nghịch nhị phân không đồng bộ.
Sơ đồ bộ đếm này được trình bày ở hình 5-79 và 5-80 sử dụng các flip-flop mắc
thành flip-flop T’.
Hình 5-79. Bộ đếm nghịch nhị phân không đồng bộ kích bằng cạnh xuống.
Chương 5. Mạch tuần tự
201
Hình 5-80. Bộ đếm nghịch nhị phân không đồng bộ kích bằng sườn dương.
Nguyên lý hoạt động của bộ đếm nghịch nhị phân không đồng bộ kích bằng sườn
âm:
- Phương trình định thời:
Chương 5. Mạch tuần tự
202
Bảng 5-42. Bảng trạng thái của bộ đếm nghịch
Hình 5-81 là đồ hình trạng thái của bộ đếm.
Hình 5-81. Đồ hình trạng thái của bộ đếm nhị phân.
Dạng sóng của bộ đếm nghịch nhị phân không đồng bộ trình bày ở hình 5-82.
a) Kích bằng cạnh xuống
b) Kích bằng cạnh lên
Hình 5-82. Dạng sóng của bộ đếm nghịch nhị phân không đồng bộ
5.9.1.4.4. Bộ đếm thuận nghịch nhị phân không đồng bộ.
Sơ đồ được trình bày ở hình 5-83.
Thực chất đây là mạch ghép của bộ đếm thuận và nghịch nhị phân không đồng
bộ. Sơ đồ có thêm đầu vào điều khiển UP/ Down và một số cổng để thực hiện đếm
thuận hoặc đếm nghịch.
Đếm thuận: Khi đầu vào UP/ Down = 1, đầu ra Q của flip-flop trước nối với đầu vào
CLK của flip-flop tiếp sau, mạch giống như sơ đồ hình 5-74. Đếm nghịch: Khi đầu vào
UP/ Down = 0, đầu ra Q đảo của flip-flop trước nối với đầu vào CLK của flip-flop tiếp
sau, mạch giống như sơ đồ hình 5-79.
Chương 5. Mạch tuần tự
203
Hình 5-83. Bộ đếm thuận nghịch nhị phân không đồng bộ
Đặc điểm của bộ đếm nhị phân không đồng bộ là cách ghép nối bộ đếm và cấu
trúc bộ đếm đơn giản, nhưng có nhược điểm là tần số công tác thấp, xung nhiễu quá độ
từ trạng thái mã hóa này sang trạng thái mã hóa khác lớn.
5.9.1.4.5. Bộ đếm thuận thập phân không đồng bộ.
Sơ đồ được trình bày ở hình 5-84.
Hình 5-84. Bộ đếm thuận thập phân không đồng bộ
Sơ đồ gồm 4 flip-flop JK, các cổng NAND, AND và NOT, CLK là xung đếm đầu
vào, Z là tín hiệu chuyển vị (nhớ) đưa đến bộ đếm trọng số lớn hơn tiếp theo.
Nguyên lý hoạt động:
Phương trình định thời:
Chương 5. Mạch tuần tự
204
Theo qui ước đầu vào để trống là nối với mức logic 1.
Tìm phương trình chuyển đổi trạng thái:
Thay các giá trị (5.50) vào phương trình đặc trưng của flip-flop JK ta có:
Lập bảng trạng thái:
Khi xung xóa (CD = 0) tất cả các đầu ra Q Q Q Q 0000
phương
trình chuyển đổi trạng thái ta có kết quả ở bảng 5-43
Bảng 5-43. Bảng trạng thái của bộ đếm thập phân không đồng bộ
Đồ hình trạng thái của mạch được thể hiện trên hình 5-83.
Chương 5. Mạch tuần tự
205
Hình 5-85. Đồ hình trạng thái
Căn cứ vào đồ hình trạng thái ta thấy rằng bộ đếm này có khả năng tự khởi động.
Dạng sóng của bộ đếm thuận thập phân đồng bộ được trình bày ở hình 5-86.
Hình 5-86. Dạng sóng bộ đếm thuận thập phân không đồng bộ
5.9.1.4.6. Bộ đếm nghịch thập phân không đồng bộ.
Sơ đồ trình bày trên hình 5-87.
Hình 5-87. Bộ đếm nghịch thập phân không đồng bộ
Cách phân tích cũng tương tự như ở mục trên.
Cách ghép nối các bộ đếm thập phân không đồng bộ 1 chữ số thành bộ đếm
nhiều chữ số là ghép nối liên tiếp, đầu ra của bộ đếm có trọng số bé được nối với đầu
vào CLK của bộ đếm có trọng số lớn kế tiếp.
5.9.2. Thiết kế bộ đếm
5.9.2.1. Các bước thiết kế bộ đếm
Hình 5-88 là lưu đồ thiết kế bộ đếm.
Chương 5. Mạch tuần tự
206
Hình 5-88. Lưu đồ thiết kế bộ đếm
5.9.2.2. Bộ đếm đồng bộ.
5.9.2.2.1. Bộ đếm nhị phân
Ví dụ: Thiết kế bộ đếm nhị phân đồng bộ có Md = 4.
Do Md = 4 nên lập được đồ hình trạng thái ở hình 5-89.
Hình 5-89. Đồ hình trạng thái của bộ đếm
Từ đồ hình trạng thái, xác định được số flip-flop cần dùng để thiết kế bộ đếm (n = 2)
và mã hoá các trạng thái đó. Hai flip-flop cần để mã hoá các thái là Q1 và Q2. Dùng
bảng
hàm kích 5-44 để xác định các đầu vào kích cho các loại flip-flop.
Bảng 5-44. Bảng hàm kích
Tối thiểu hoá hàm kích của các flip-flop, nhận được kết quả:
Đối với flip-flop Q1:
Chương 5. Mạch tuần tự
207
Đối với flip-flop Q2:
Hình 5-90. Bộ đếm Mod 4 dùng flip-flop RS; JK; T
5.9.2.2.2. Bộ đếm N phân (hay bộ đếm có mod đếm bất kỳ).
Ví dụ: Thiết kế bộ đếm đồng bộ có Md = 5.
Do Md = 5 nên lập được đồ hình trạng thái như hình 5-91.
Từ đó xác định được số flip-flop cần dùng để thiết kế bộ đếm (n = 3) và mã hoá các
trạng thái đó. Ba flip-flop cần để mã hoá các thái là Q3, Q2 và Q1.
Dùng bảng hàm kích 5-45 để xác định các đầu vào kích cho các flip-flop.
Chương 5. Mạch tuần tự
208
Tối thiểu hoá hàm kích của các flip-flop, nhận được kết quả:
Kiểm tra khả năng tự khởi động bằng bảng 5-46.
Bảng 5-46. Kiểm tra khả năng tự khởi động
Nhìn vào bảng trạng thái 5-46, ta thấy các trạng thái dư sau một số xung nhịp đều
quay trở lại vòng đếm nên ta nói bộ đếm này tự khởi động.
Sơ đồ mạch điện ở hình 5-92.
Hình 5-92. Bộ đếm đồng bộ Mod 5
5.9.2.3. Bộ đếm không đồng bộ.
5.9.2.3.1. Bộ đếm nhị phân.
Các bộ đếm này có sơ đồ rất đơn giản với đặc điểm:
- Chỉ dùng một loại flip-flop T hoặc JK. Nếu dùng flip-flop T thì đầu vào T luôn được
nối với mức logic '1', nếu dùng flip-flop JK thì J và K được nối với nhau và nối với mức
Chương 5. Mạch tuần tự
209
'1'.
- Đầu ra của flip-flop trước được nối với đầu vào xung nhịp của flip-flop sau kế tiếp.
Khi đếm tiến thì lấy ở đầu ra Q, khi đếm lùi thì lấy ở đầu ra Q đảo (với giả thiết xung
Clock tích cực tại cạnh xuống ).
- Tín hiệu vào Xd luôn được đưa tới đầu vào xung nhịp của flip-flop có trọng số nhỏ
nhất.
Ví dụ đối với bộ đếm nhị phân không đồng bộ Md = 2n dùng các flip-flop Q1, Q2
…Qn-1 với Q1 là bit có trọng số nhỏ nhất, Qn-1 là bit có trọng số lớn nhất, ta có:
Sơ đồ của bộ đếm nhị phân không đồng bộ 3 bit (Md = 8 - đếm tiến) dùng flip-flop
JK được cho ở hình 5-93
Hình 5-93. Bộ đếm nhị phân không đồng bộ 3 bit
5.9.2.3.2. Bộ đếm N phân (hay bộ đếm có mod đếm bất kỳ).
Ví dụ: Thiết kế bộ đếm Md = 5 không đồng bộ.
Từ yêu cầu bài toán ta xây dựng đồ hình trạng thái như ở hình 5-94.
Hình 5-94. Đồ hình trạng thái bộ đếm mod 5 không đồng bộ
- Chọn lựa mã hoá trạng thái
Có 5 trạng thái nên số flip-flop bằng 3, chọn flip-flop JK. Chọn mã BCD8421.
S0 = 000; S1 = 001; S2 = 010; S3 = 011; S4 = 100.
- Chọn xung đồng hồ từ giản đồ xung 5-95.
Chương 5. Mạch tuần tự
210
Hình 5-95. Giản đồ xung của bộ đếm mod 5
- Tìm hệ phương trình:
Khi xét trạng thái kế tiếp của các flip-flop, ngoài những trạng thái không được dùng
để mã hóa (từ S5÷S7 = 101÷111) còn có các trạng thái không thỏa mãn điều kiện kích
của xung Clock (nghĩa là không đúng sườn xung Clock hoặc chưa xuất hiện sườn xung
Clock), các trạng thái này đều được dùng để tối thiểu hóa.
Bảng 5-47. Bảng chuyển đổi trạng thái và bảng tìm hàm kích
Sau khi tối thiểu hoá bằng bảng 5-47 ta nhậnđược hệ phương trình:
Kiểm tra khả năng tự khởi động bằng bảng 5-48.
Chương 5. Mạch tuần tự
211
Nhìn vào bảng 5-48, ta thấy các trạng thái dư sau 1 số xung nhịp đều quay trở lại
vòng đếm, do vậy bộ đếm này tự khởi động.
Hình 5-96. Bộ đếm Mod 5 không đồng bộ
Từ hệ phương trình trạng thái ta tìm được phương trình hàm kích bằng cách đồng
nhất chúng với phương trình đặc trưng:
Từ hệ phương trình hàm kích ta vẽ được mạch điện của bộ đếm Mod 5 không
đồng bộ như hình 5-96.
5.9.3. Giới thiệu một số IC đếm
5.9.3.1. IC đếm đồng bộ 54/74
Việc thiết kế các bộ đếm đồng bộ bằng cách sử dụng các flip-flop đã được thảo luận
trên đây. Các bộ đếm dành cho bất kỳ đồ hình trạng thái nào và bất kỳ flip-flop nào đều
có
thể được thiết kế bằng các phương pháp này. Một vài bộ đếm (MSI) có sẵn và được
cho trong bảng 5-49. Tất cả các IC này đều hoạt động tại cạnh lêncủa xung Clock.
Chương 5. Mạch tuần tự
212
Tất cả các IC giới thiệu trong bảng 5-54 đều hoạt động tại cạnh xuống của xung
Clock. Các loại IC này đều có bốn flip-flop MS.
a. IC 7490, 74390 và IC 74490
Hình 5-103 biểu thị cấu trúc cơ bản của IC 7490. Nó bao gồm 4 flip-flop cung cấp
bộ đếm gồm hai Mod đếm: Mod 2 và Mod 5. Các bộ đếm Mod 2 và Mod 5 có thể
được sử dụng một cách độc lập. Flip-flop A thực hiện đếm Mod 2, Flip-flop B, C, D thực
hiện đếm Mod 5.
Hai đầu vào xóa (Reset) là R1 và R2, chúng hoạt động ở mức tích cực cao.
Hai đầu vào lập (Set) là S1 và S2,. Khi chúng ở trạng thái 1 thì bộ đếm được nạp
giá trị 10012.
IC 74390 gồm có hai bộ đếm BCD độc lập tương tự như 7490, có một đầu vào
xóa (Reset) cho từng bộ đếm.
IC 74490 gồm có hai bộ đếm BCD độc lập. Mỗi phần có chứa 4 flip-flop, mỗi phần
đều có một đầu vào lập (S) và một đầu vào xóa (R) hoạt động ở mức tích cực cao.
Chương 5. Mạch tuần tự
213
Hình 5-100. Cấu trúc cơ bản của IC 7490
Bảng 5-55 mô tả chức năng của IC 7490
Ví dụ: Thiết kế bộ đếm chia hết cho 6 bằng IC 7490.
Trước hết ta chuyển 6 sang nhị phân để tìm đầu ra cần xóa: 01102. Như vậy,
đầu ra cần xóa là QB và QC.
Để thực hiện được mạch chia này ta phải nối bộ đếm về trạng thái chia hết cho
1010, sau đó nối đầu ra QB và QC với 2 chân Reset: R1 và R2. Hình 5-101 minh họa bộ
đếm này.
Hình 5-101. Bộ đếm chia hết cho 6.
b. IC 7492, 7493, IC 74293, 74393
Cấu trúc chung của các IC đếm này được cho ở hình 5- 102.
Hình 5-102. Sơ đồ
khối của IC
Chương 5. Mạch tuần tự
214
Hoạt động của những bộ đếm này giống như IC 7490, chỉ khác là không có các
đầu vào lập và Mod 6 không đếm theo trình tự nhị phân. Trình tự này được cho trong
bảng 5-56. Các IC này thường không dùng làm các bộ đếm mà dùng làm bộ chia tần.
Bảng 5-56. Bảng trạng thái Mod 6 của IC
Bảng 5-57 mô tả chức năng của bộ đếm 7492/ 7493/ 74293.
Bảng 5-57. Bảng chức năng của IC
IC 74393 gồm hai bộ đếm nhị phân 4 bit với một đầu vào xóa (Reset) cho mỗi bộ
đếm, chúng hoạt động ở mức tích cực cao.
5.9.4. Bộ ghi dịch (Shift Register)
5.9.4.1. Giới thiệu chung:
Bộ ghi dịch còn gọi là thanh ghi dịch là phần tử không thể thiếu được trong CPU,
trong các hệ vi xử lí. Nó có khả năng ghi (nhớ) số liệu và dịch thông tin (sang phải
hoặc sang trái).
Bộ ghi dịch được cấu tạo từ một dãy phần tử nhớ được mắc liên tiếp với nhau và
một số các cổng logic cơ bản hỗ trợ. Muốn ghi và truyền một từ nhị phân n bit cần n
phần tử nhớ (n flip-flop). Trong các bộ ghi dịch thường dùng các flip-flop đồng bộ như
flip-flop
RS, T, JK, D.
Thông thường người ta hay dùng flip-flop D hoặc các flip-flop khác nhưng mắc theo
kiểu flip-flop D để tạo thành các bộ ghi.
Phân loại:
Chương 5. Mạch tuần tự
215
- Phân theo cách đưa tín hiệu vào và lấy tín hiệu ra:
Vào nối tiếp, ra song song– SIPO (Serial Input, Parallel Output): thông tin được
đưa vào thanh ghi dịch tuần tự từng bit một, số liệu được đưa ra đồng thời tức là tất cả
n flip-flop của thanh ghi được đọc cùng một lúc.
Vào song song, ra song song – PIPO (Parallel Input, Parallel Output): thông tin
được đưa vào và lấy ra đồng thời ở n flip-flop.
Vào nối tiếp, ra nối tiếp – SISO (Serial Input, Serial Output): thông tin được đưa
vào và lấy ra tuần tự từng bit một.
Vào song song, ra nối tiếp – PISO (Parallel Input, Serial Output): thông tin được
đưa vào đồng thời cả n flip-flop, lấy ra tuần tự từng bit một dưới sự điều khiển của xung
nhịp.
- Phân theo hướng dịch:
Dịch phải, dịch trái, dịch hai hướng, dịch vòng
- Phân theo đầu vào:
Đầu vào đơn: mỗi flip-flop trong bộ ghi dịch chỉ sử dụng một đầu vào điều khiển, ví
dụ như flip-flop D hay các flip-flop khác mắc theo kiểu D.
Đầu vào đôi: các flip-flop trong bộ ghi dịch sử dụng cả hai đầuvào điều khiển , ví dụ
hai đầu vào điều khiển của flip-flop JK hay flip-flop RS.
- Phân theo đầu ra:
Đầu ra đơn: mỗi flip-flop trong bộ ghi dịch chỉ có một đầu ra Qi (hay Qi ) được đưa
ra chân của vi mạch.
Đầu ra đôi: cả hai đầu ra của flip-flop Qi và Qi đều được đưa ra chân của vi mạch.
Nếu kết hợp một số chức năng trên ta có bộ ghi dịch đa năng.
Ứng dụng của bộ ghi dịch:
Bộ ghi dịch được sử dụng rộng rãi để nhớ dữ liệu, chuyển dữ liệu từ song song
thành nối tiếp và ngược lại. Bộ ghi dịch là thành phần không thể thiếu được trong CPU
của các hệ vi xử lý, trong các cổng vào/ra có khả năng lập trình.
Bộ ghi dịch còn được dùng để thiết kế bộ đếm, tạo dãy tín hiệu nhị phân tuần
hoàn…
Các bộ ghi dịch có thể được thiết kế bằng cách sử dụng các flip-flop rời rạc hoặc
Chương 5. Mạch tuần tự
216
được tích hợp trên các chip.
5.9.4.2. Bộ ghi song song
Sơ đồ bộ ghi song song được trình bày trên hình 5-103.
Trong sơ đồ dùng 4 flip-flop D và một mạch điều khiển ra dùng cổng AND 2 đầu
vào.
Hình 5-103. Sơ đồ logic bộ ghi song song 4 bit
Hoạt động của sơ đồ như sau:
Đầu tiên dùng xung xóa CD = 0 để đầu ra Q1 Q2 Q3 Q4 = 0 0 0 0. Các số liệu cần
ghi đưa vào D1, D2, D3, D4. Khi có một xung điều khiển ghi đưa tới đầu vào CLK, dữ
liệu được nạp vào bộ nhớ song song và cho đầu ra song song Q1 Q2 Q3 Q4 = D1 D2 D3
D4. Mỗi đầu ra Q được đưa tới 1 đầu vào của các cổng AND. Muốn cho dữ liệu tới
các đầu ra, đầu vào “điều khiển ra” phải bằng 1.
5.9.4.3. Bộ ghi nối tiếp
Bộ ghi dịch nối tiếp có thể dịch phải, dịch trái và cho ra song song hoặc ra nối
tiếp. Hình 5-104 giới thiệu sơ đồ bộ ghi dịch vào nối tiếp dịch phải ra song song và ra
nối tiếp.
Hình 5-104. Bộ ghi nối tiếp dịch phải
Đây là sơ đồ chỉ có đầu vào nối tiếp, còn đầu ra có cả ra song song và ra nối tiếp.
Chương 5. Mạch tuần tự
217
Hoạt động của mạch được giải thích bằng bảng 5-58.
Giả sử muốn nhập số liệu D1, D2, D3, D4, đây là mạch ghi dịch phải, do đó phải
bit D4 trước. Sau 4 xung nhịp thì cả 4 bit số liệu được nạp xong.
Cách lấy số liệu ra:
+ Ra song song: Sau 4 xung nhịp nạp xong số liệu, ở 4 đầu ra Q: Q1 Q2 Q3 Q4 =
D1 D2 D3 D4; muốn lấy ra song song thì cho đầu “điều khiển ra” = 1.
+ Ra nối tiếp: Lấy ra ở Q4 (flip-flop cuối cùng).
Sau 4 xung nhịp đã nạp xong, D4 xuất hiện ở đầu ra nối tiếp, vậy cần 3 xung nữa
để D1 D2 D3 được đưa ra Q4.
Tóm lại, muốn ghi nối tiếp 4 bit cần 4 xung CLK và cho ra ở đầu ra song song.
Còn để lấy số liệu ra nối tiếp cần thêm 3 xung nhịp nữa.
5.9.4.4. Bộ ghi nối tiếp dịch phải và ghi song song
Sơ đồ được trình bày trên hình 5-105.
Đây là bộ ghi dịch có các đầu ra là cổng 3 trạng thái.
Chương 5. Mạch tuần tự
218
Hình 5-105. Bộ ghi nối tiếp dịch phải và song song
Sơ đồ có thêm đầu vào M (đầu vào điều khiển).
+ M = 1 bộ ghi hoạt động vào nối tiếp, dịch phải.
+ M = 0 bộ ghi hoạt động vào song song, không dịch phải. Số liệu được đưa
vào D1 D2 D3 D4 chỉ cần một xung nhịp CLK là số liệu đã được ghi xong, cho “điều
khiển ra” = 1 thì số liệu được đưa ra song song.
Sau một xung nhịp đã ghi xong số liệu, để lấy ra nối tiếp cho M = 1, sau 3 xung
nhịp tiếp theo số liệu lần lượt đưa ra ở Q4.5.9.4.4. Bộ ghi dịch đa năng (74LS194)
Sơ đồ logic của bộ ghi dịch được trình bày ở hình 5-106. Đây là bộ ghi dịch 4 bit
2 hướng, mạch điện dùng phần tử nhớ là flip-flop RS Master Slave mắc thành flip-flop
D, có
2 đầu điều khiển So, S1; 4 đầu vào dữ liệu song song ABCD; đầu vào dữ liệu nối tiếp
dịch phải DR; đầu vào dữ liệu nối tiếp dịch trái DL; một đầu vào xóa Rd; một đầu vào
xung đồng hồ CP và 4 đầu ra QA QB QC QD.
Hình 5-106. Bộ ghi dịch đa năng
4 mạch NOR-AND làm thành bộ chọn lựa 4 đường thông, các tín hiệu So, S1
điều khiển sự chọn lựa.
Phần tử nhớ flip-flop D có phương trình đặc trưng: Qn+1=D.
Khi S0 S1 = 0 0 thì sơ đồ logic ta có:
Chương 5. Mạch tuần tự
219
Xung đồng hồ xuất hiện thì bộ nhớ giữ nguyên trạng thái.
Khi S0 S1 = 0 1 thì sơ đồ logic ta có:
Với tác dụng của xung đồng hồ, bộ nhớ công tác ở chế độ dịch trái, tín hiệu vào
nối tiếp.
Khi S0 S1 = 1 1 thì sơ đồ logic ta có:
Khi xuất hiện xung đồng hồ, bộ nhớ tiếp nhận tín hiệu song song.
Khi S0 S1 = 1 0 thì sơ đồ logic ta có:
Với tác dụng của xung đồng hồ, bộ nhớ hoạt động ở chế độ dịch phải, tín hiệu
vào nối tiếp.
Chương 5. Mạch tuần tự
220
Nếu đầu vào xóa Rd có xung dương, thì bộ nhớ bị xóa về 0.
Bảng 5-59 tóm tắt chức năng bộ ghi dịch đã giới thiệu như trên.
5.9.4.5. Ứng dụng của bộ ghi dịch
Ứng dụng cơ bản của các bộ ghi dịch là lưu trữ dữ liệu tạm thời và xử lý bit. Một
số ứng dụng chung của bộ ghi dịch được trình bày sau đây:
5.9.4.5.1. Tạo trễ
Bộ ghi dịch SISO có thể được dùng để tạo thời gian trễ t cho các tín hiệu số và
được cho bởi công thức:
Trong đó N là số flip-flop và fC = là tần số xung Clock.
Như
Thời gian trễ này được tạo bởi tần số xung Clock hoặc số lượng flip-flop có trong bộ ghi
dịch.
5.9.4.5.2. Bộ chuyển dữ liệu từ nối tiếp sang song song
Nhờ bộ ghi dịch SIPO mà dữ liệu ở dạng nối tiếp được chuyển sang dạng song
song.
5.9.4.5.3. Bộ chuyển dữ liệu từ song song sang nối tiếp
Nhờ bộ ghi dịch PISO mà dữ liệu ở dạng song song được chuyển sang dạng nối
tiếp.
5.9.4.5.4. Bộ đếm vòng
Sơ đồ mạch được chỉ ra trên hình 5-107.
Chương 5. Mạch tuần tự
221
Hình 5-107. Bộ đếm vòng
Mạch được phản hồi từ đầu ra về đầu vào thông qua biểu thức D1 =Qn, tức là nối
đầu ra Q của flip-flop thứ n với đầu vào D của flip-flop đầu tiên tính từ trái sang phải.
Lúc
này flip-flop tạo thành mạch vòng nên gọi là bộ đếm vòng; thực chất đây là bộ ghi dịch
tự
tuần hoàn.
Bằng phương pháp phân tích bộ đếm, ta có thể tìm được đồ hình trạng thái của
bộ đếm vòng như hình 5-108.
Hình 5-108. Đồ hình trạng thái bộ đếm vòng
Nhìn vào đồ hình trạng thái ta thấy rằng trong số đồ hình trên chỉ có một đồ hình
thỏa mãn mã vòng (xem chương 1) là 1000, 0100, 0010, 0001. Do vậy, để mạch hoạt
động chính xác, ta phải dùng xung kích (có thể sử dụng chân Preset) để đưa bộ đếm
vào trạng thái sử dụng (ví dụ: 1000), sau đó mới tác động xung Clock.
Từ các đồ hình trạng thái này ta thấy bộ đếm này không tự khởi động, tức là vì
một lý do nào đó trạng thái của bộ đếm rơi vào các trạng thái không được sử dụng thì
nó không thể trở về trạng thái được dùng, chỉ khi khởi động lại mạch mới có thể trở về
trạng thái chính xác.
Hình 5-109 là bộ đếm vòng 4 bit tự khởi động.
Phân tích bộ đếm này giống như các bộ đếm đã được trình bày ở mục 5.9.1. Đây
là bộ đếm đồng bộ 4 bit.
Chương 5. Mạch tuần tự
222
Hình 5-109. Bộ đếm vòng 4 bit tự khởi động.
Phương trình kích được viết như sau:
Thay phương trình kích vào phương trình đặc trư ược phương
trình chuyển đổi trạng thái:
Từ phương trình chuyển đổi trạng thái ta lập được bảng trạng thái như bảng 5-60.
Chương 5. Mạch tuần tự
223
Từ bảng trạng thái ta vẽ được đồ hình trạng thái trên hình 5-110.
Hình 5-110. Đồ hình trạng thái bộ đếm vòng tự khởi động
Ưu điểm của bộ đếm vòng: trong tất cả các flip-flop chỉ có một flip-flop có trạng thái 1,
nên muốn lấy đầu ra của bộ đếm vòng tại các đầu ra Q mà không cần bộ giải mã. Khi
cấp xung Clock liên tục thì các đầu ra Q và Q của các flip-flop sẽ cho ra các xung vuông
luân lưu. Do đó, bộ đếm vòng còn được gọi là bộ phân phối xung vuông.
Nhược điểm: Hiệu suất sử dụng trạng thái thấp, số lượng flip-flop bằng số lượng bit
nhớ nên phải sử dụng nhiều flip-flop.
5.9.4.5.5. Bộ đếm vòng xoắn
Đặc điểm của mã vòng xoắn (mã Johnson) là có số bit 1 trong từ mã tăng dần,
sau đó lại giảm dần. Do đó, cấu trúc mạch của nó tuân theo biểu thức:
Chương 5. Mạch tuần tự
224
Hình 5-111. Bộ đếm vòng xoắn
Bằng cách phân tích ta xây dựng được đồ hình trạng thái 5-112, trong đó có 8
trạng thái không được sử dụng. Để mạch hoạt động đúng, trước khi đếm ta phải reset
bộ đếm về trạng thái 0000.
Hình 5-112. Đồ hình trạng thái của bộ đếm vòng xoắn
Do bộ đếm hình 5-111 không tự khởi động nên hình 5-113 giới thiệu bộ đếm
vòng xoắn tự khởi động.
Thay phương trình kích vào phương trình đặc trư ược phương
trình chuyển đổi trạng thái:
Từ phương trình chuyển đổi trạng thái ta lập được bảng trạng thái như bảng 5-61.
Chương 5. Mạch tuần tự
225
Từ bảng trạng thái ta vẽ được đồ hình trạng thái trên hình 5-114.
Hình 5-114. Đồ hình trạng thái bộ đếm vòng xoắn tự khởi động
5.9.4.5.6. Bộ phát xung tuần tự
Bộ phát xung tuần tự có thể được dùng làm:
+ Bộ đếm.
+ Bộ phát xung giả ngẫu nhiên.
+ Bộ phát xung có chu kỳ được chọn sẵn và tuần tự.
+ Bộ phát xung mã.
Cấu trúc cơ bản của bộ phát xung tuần tự xem ví dụ trong mục 5.5.3.
5.9.5. Thanh chốt dữ liệu (Latch)
Thanh chốt dữ liệu là mạch logic số được dùng để lưu trữ trạng thái số (1 hoặc 0)
trong bộ lưu trữ dữ liệu.
Thanh chốt dữ liệu thường được sử dụng trong các mạch giao tiếp Bus dữ liệu,
các bộ phân kênh, hợp kênh, và trong các mạch điều khiển…
Chương 5. Mạch tuần tự
226
Hình 5-115, 5-116 giới thiệu IC chốt dữ liệu 3 trạng thái: 74373 và 74374.
Hình 5-117. Sơ đồ logic của IC 74373
Hình 5-118. Sơ đồ logic của IC 74374
Bảng 5-63 là bảng chức năng của IC
Chương 5. Mạch tuần tự
227
Tám bộ chốt của IC 74373 là các bộ chốt theo mức, tức là khi tín hiệu điều khiển
chốt LE ở mức cao thì các đầu ra Q = D; còn nếu nó ở mức thấp thì các đầu ra sẽ bị
chốt theo mức tín hiệu trước đó.
Tám bộ lật của IC 74374 là các bộ lật theo kiểu D, chúng hoạt động tại sườn
dương của xung Clock. Khi đúng sườn điều khiển thì các đầu ra Q được đặt theo mức
của các đầu vào D.
Tín hiệu điều khiển đầu ra có thể được dùng để đặt 8 đầu ra hoặc ở trạng thái
bình thường (mức 0 hoặc mức 1) hoặc ở trạng thái trở kháng cao. Trong trạng thái trở
kháng cao các đầu ra là không tải và không thể điều khiển các đường Bus.
Tín hiệu điều khiển đầu ra không ảnh hưởng đến hoạt động bên trong của mạch
chốt và mạch lật. Điều này có nghĩa là khi chưa có tín hiệu điều khiển đầu ra nhưng số
liệu cũ vẫn được duy trì hoặc dữ liệu mới vẫn có thể được đưa vào.
TÓM TẮT
Khác với mạch logic tổ hợp, mạch logic tuần tự có tín hiệu đầu ra phụ thuộc
không những tín hiệu đầu vào ở thời điểm xét mà cả vào trạng thái mạch điện sẵn có ở
thời điểm đó. Đây là đặc điểm chức năng logic của mạch tuần tự. Để nhớ trạng thái
mạch điện, mạch tuần tự phải có phần tử nhớ - đó là các flip-flop.
Tính chất cơ bản của Flip-flop
Flip-flop là linh kiện logic cơ bản của mạch số. Flip-flop có hai trạng thái ổn định, dưới
tác dụng của tín hiệu bên ngoài có thể chuyển đổi từ trạng thái ổn định này sang trạng
thái ổn định kia, nếu không có tác dụng tín hiệu bên ngoài thì nó duy trì mãi trạng thái
ổn định vốn có. Vì thế, flip-flop có thể được dùng làm phần tử nhớ của số nhị phân.
Quan hệ giữa chức năng logic và hình thức cấu trúc của flip-flop
Chương 5. Mạch tuần tự
228
Chức năng logic và hình thức cấu trúc của flip-flop là hai khái niệm khác nhau.
Chức năng logic là quan hệ giữa trạng thái tiếp theo của đầu ra vớitrạng thái hiện tại
của đầu ra và các tín hiệu đầu vào. Do chức năng logic khác nhau mà flip-flop được phân
thành các loại RS, D, T, JK. Còn do hình thức cấu trúc khác nhau mà flip-flop lại được
phân thành loại flip-flop thường và loại flip-flop chính phụ.
Một flip-flop có chức năng logic xác định có thể thực hiện bằng các hình thức cấu
trúc khác nhau. Ví dụ, các flip-flop cấu trúc loại chính phụ và loại thường đều có thể
thực hiện chức năng của một flip-flop khác. Nghĩa là cùng một cấu trúc có thể đảm trách
những chức năng khác nhau.
Mạch tuần tự cụ thể có rất nhiều chủng loại. Chương này chỉ giới thiệu một số
loại mạch tuần tự điển hình: bộ đếm, bộ ghi dịch…Đồng thời với việc nắm vững cấu
trúc, nguyên lý công tác và đặc điểm của các mạch tuần tự đó, chúng ta cũng phải nắm
vững được đặc điểm chung của mạch tuần tự và phương pháp chung khi phân tích và
thiết kế mạch tuần tự.
CÂU HỎI ÔN TẬP
Bài 1: Cho biết bảng hoạt động của các flip flop FFJK, FF D, FF T.
Bài 2: So sánh mạch tổ hợp và mạch tuần tự.
Bài 3: So sánh đếm KĐB và mạch đếm ĐB.
Bài 4: Vẽ sơ đồ mạch đếm lên , NP 2 bit, KĐB, dùng FFJK.
Bài 5: Vẽ sơ đồ mạch đếm xuống, NP 3 bit, KĐB, dùng FFT.
Bài 6: Cho biết hoạt động của mạch sau:
Bài 7: Cho biết hoạt động của mạch sau:
Chương 5. Mạch tuần tự
229
Bài 8: Cho biết hoạt động của mạch sau
Bài 9: Cho biết hoạt động của mạch sau:
Chương 5. Mạch tuần tự
230
Bài 10: Xác định tần số ngõ ra fo của mạch sau :
Bài 11: Vẽ sơ đồ mạch đếm lên KĐB, Mode đếm bằng 10 (đếm từ 0 ÷ 9) và vẽ giản đồ
xung, cho các trường hợp sau:
a. Dùng FFJK.
b. Dùng FFT
c. Dùng FF D.
Bài 12: Tương tự bài trên với mạch đếm xuống KĐB, đếm 9÷ 0.
Bài 13: Phân tích mạch đếm ĐB có đặc điểm sau:
1321
21
41
4;4
33
22
111
QKQQQJ
QQKJ
QQKJ
KJ
Bài 14: Phân tích mạch đếm ĐB có đặc điểm sau:
231231 QDQDQD
Bài 15: Phân tích (vẽ sơ đồ mạch, lập bảng hoạt động), mạch đếm ĐB có đặc điểm sau:
311 QKJ
Chương 5. Mạch tuần tự
231
13 .22 QQKJ
133 KJ
Bài 16: Phân tích mạch đếm ĐB có đặc điểm sau:
31
31
QK
QJ
12
12
QK
QJ
23
23
QK
QJ
Bài 17: Thiết kế mạch đếm ĐB NP 3 bit, Mode đếm = 8, dùng FFJK.
Bài 18: Thiết kế mạch đếm ĐB, đếm 0 ÷ 4, M = 5, dùng FF JK.
Bài 19: Thiết kế mạch đếm ĐB, đếm 7÷ 0, M = 8, dùng FF JK.
Bài 20: Thiết kế mạch đếm ĐB, đếm 9 ÷ 0, M = 10, dùng FF JK.
Bài 21: Cho thanh ghi dịch phải 3 bit, dữ liệu vào nối tiếp d0d1d2d3d4 = 11001, trạng thái
ban đầu Q1Q2Q3 = 000.
a. Vẽ sơ đồ thanh ghi.
b. Vẽ giản đồ xung.
Bài 22: Cho thanh ghi dịch phải 4 bit, dữ liệu nạp song song ABCD = 1101, dữ liệu vào
nối tiếp d0d1d2d3 = 1011.
a. Vẽ sơ đồ thanh ghi.
b. Vẽ giản đồ xung.
Bài 23: Cho thanh ghi dịch phải 4bit, có thêm các ngõ ra sau:
431
210
QQb
QQb
a. Vẽ sơ đồ mạch.
b. Vẽ giản đồ xung gồm CK,Q1Q2Q3Q4,b0b1 biết dữ liệu vào nối tiếp thanh ghi
d0d1d2d3 = 1001, trạng thái ban đầu Q1Q2Q3Q4 = 1101.
Chương 6. Mạch phát xung và tạo xung
232
CHƯƠNG 6. MẠCH PHÁT XUNG VÀ TẠO XUNG
GIỚI THIỆU
Hầu hết các hệ thống kỹ thuật số đều yêu cầu một vài loại dạng sóng định thời, ví
dụ một nguồn xung của bộ dao động cần thiết cho tất cả các hệ thống tuần tự định thời.
Trong các hệ thống kỹ thuật số, một dạng sóng xung vuông thường được sử dụng nhất.
Sự tạo ra các dạng sóng xung vuông được gọi là bộ đa hài.
Có ba loại bộ đa hài:
Bộ dao động đa hài (chạy tự do).
Bộ đa hài đơn ổn (một nhịp).
Bộ đa hài hai trạng thái ổn định (trigơ).
Một bộ dao động đa hài chỉ là một bộ dao động để tạo ra dạng xung. Nó có hai
trạng thái chuẩn mà không yêu cầu sự kích hoạt từ bên ngoài. Bộ này thường được
dùng làm xung điều khiển cho các mạch tuần tự.
Ví dụ, một bộ vi xử lý có thể phát tín hiệu cho một thiết bị bên ngoài để in một
nội dung nào đó bằng cách truyền qua một xung. Thiết bị đầu ra nói chung có tốc độ
chậm hơn bộ vi xử lý, do đó nó yêu cầu một xung tín hiệu trong một khoảng thời gian
lâu hơn. Điều này đạt được bằng một mạch giao tiếp có chứa bộ đa hài đơn ổn.
Một mạch đa hài trong đó cả hai trạng thái đều ổn định thì được gọi là mạch đa
hài hai trạng thái ổn định hay trigơ. Mạch này thực hiện việc chuyển tiếp từ một trạng
thái ổn định này sang một trạng thái ổn định khác chỉ lúc xung kích khởi được áp vào.
Mạch này thường được dùng làm các thành phần trong bộ nhớ trong các hệ thống kỹ
thuật số và đã được thảo luận ở chương 5.
Chương này tập trung vào sơ đồ, nguyên tắc hoạt động, ứng dụng của các mạch
dao động đa hài, mạch dao động đa hài đợi, trigơ Schmitt dựa trên các cổng TTL,
CMOS và IC định thời 555. Sau chương này bạn đọc có thể tự thiết kế các mạch dao
động theo các yêu cầu cơ bản cho các ứng dụng khác nhau.
6.1. MẠCH PHÁT XUNG
Trong mạch dãy đồng bộ, xung vuông của tín hiệu đồng hồ (clock) được dùng để
Chương 6. Mạch phát xung và tạo xung
233
điều khiển, phối hợp hoạt động của toàn bộ hệ thống. Vậy đặc tính của xung đồng hồ
trực tiếp ảnh hưởng đến chất lượng hoạt động của hệ thống. Dựa vào hình 6-1 chúng ta
tìm hiểu một số chỉ tiêu đánh giá dạng xung vuông.
6.1.1. Mạch dao động đa hài cơ bản cổng NAND TTL
Cổng NAND khi làm việc trong vùng chuyển tiếp có thể khuếch đại mạnh tín
hiệu đầu vào. Nếu 2 cổng NAND được ghép điện dung thành mạch vòng như hình 6-2
ta được bộ dao động đa hài.VK là đầu vào điều khiển, khi ở mức cao mạch phát xung,
và khi ở mức thấp mạch ngừng phát.
Hình 6-2. Bộ dao động đa hài cấu trúc bằng cổng NAND
Chương 6. Mạch phát xung và tạo xung
234
Nếu các cổng I và II thiết lập điểm công tác tĩnh trong vùng chuyển tiếp và VK =
1, thì mạch sẽ phát xung khi được nối nguồn. Nguyên tắc làm việc của mạch như sau:
Giả sử do tác động của nhiễu làm cho Vi1 tăng một chút, lập tức xuất hiện quá trình
phản hồi dương sau:
Khi đó, cổng I nhanh chóng trở thành thông bão hoà, cổng II nhanh chóng ngắt,
mạch bước vào trạng thái tạm ổn định. Lúc này, C1 nạp điện và C2 phóng điện theo
mạch đơn giản hoá được thể hiện trong hình 6-2. C1 nạp đến khi Vi2 tăng đến ngưỡng
thông VT, trong mạch xuất hiện quá trình phản hồi dương như sau:
Kết quả quá trình này là: cổng I nhanh chóng ngắt còn cổng II thông bão hoà,
mạch điện bước vào trạng thái tạm ổn định mới. Lúc này C2 nạp điện còn C1 phóng
cho đến khi Vi1 bằng ngưỡng thông VT làm xuất hiện quá trình phản hồi dương đưa
mạch về trạng thái ổn định ban đầu. Mạch không ngừng dao động, khi bỏ qua điện trở
đầu ra của các cổng NAND, dựa vào hình 6-3a) giản đồ xung của mạch được thể hiện
trên hình 6-3b).
Vì thời gian nạp điện nhanh hơn thời gian phóng, nên thời gian duy trì trạng thái
ổn định tạm thời phụ thuộc vào thời gian nạp điện của hai tụ điện C1 và C2. Từ hình 6-
2 ta có thời gian nạp điện của tụ C1 là τ =1 = (Rf2 // R1) C1, thời gian để Vi2 nạp điện
đến VT là:
T là chu kỳ của tín hiệu đa hài đầu ra.
Chương 6. Mạch phát xung và tạo xung
235
6.1.2. Mạch dao động đa hài vòng RC
Bộ dao động vòng có cấu trúc gồm 3 cổng NAND mắc nối tiếp như hình 6-4.
Do có sự phản hồi dương từ Vo đến Vi1 làm cho mạch này không có trạng thái ổn
định. Tần số của tín hiệu đầu ra phụ thuộc vào thời gian trễ của cổng NAND, và không
thể điều chỉnh được tần số này. Tần số của mạch phát sẽ điều chỉnh được khi một
mạch trễ RC được mắc thêm vào mạch như hình 6-5. Tần số dao động của mạch điều
chỉnh được thông qua giá trị của tụ điện C và điện trở R.
6.1.3. Mạch dao động đa hài thạch anh
Để có các tín hiệu đồng hồ (xung clock) có tần số chính xác và có độ ổn định
cao, các mạch đa hài trình bày trên đây không đáp ứng được. Tinh thể thạch anh
Chương 6. Mạch phát xung và tạo xung
236
thường được sử dụng trong các trường hợp này. Thạch anh có tính ổn định tần số tốt,
hệ số phẩm chất rất cao dẫn đến tínhchọn lọc tần số rất cao. Hình 6-6 là một mạch dao
động đa hài điển hình sử dụng tinh thể thạch anh. Tần số của mạch dao động chỉ phụ
thuộc vào tinh thể thạch anh mà không phụ thuộc vào giá trị các tụ điện và điện trở
trong mạch.
Hình 6-6. Mạch dao động đa hài thạch anh
Bộ tạo dao động đa hài thạch anh được thiết lập bằng cách thay một tụ điện trong
bộ đa hài đã xét trên bằng thạch anh.
Thạch anh có tính chất áp điện, tương đương như một khung cộng hưởng.
Kí hiệu, sơ đồ tương đương về điện của thạch anh được trình bày trên hình 6.7.
Chương 6. Mạch phát xung và tạo xung
237
Chương 6. Mạch phát xung và tạo xung
238
6.2. TRIGƠ SCHMIT
Hình 6-9 là sơ đồ nguyên lý của trigơ Schmitt, hay còn được gọi là bộ đảo pha
trigơ Schmit. Nó gồm 3 phần: mạch đầu vào, mạch schmit và tầng công suất đầu ra.
Nguyên tắc làm việc của mạch như sau: Nếu VB1 ở mức thấp thì T1 ngắt, T2 thông bão
hoà và ngược lại nếu VB1 ở mức cao thì T1 thông bão hoà, T2 ngắt. Khi VB1 tăng từ
mức thấp lên mức cao đến trị số VBE1 = VB1 - ILR3 = 0,5 V thì T1 bắt đầu chuyển từ
trạng thái ngắt vào trạng thái khuếch đại. Do VB1 tiếp tục tăng nên VCE1 = VBE2
giảm xuống. Sau khi T2 rời khỏi trạng thái bão hoà mà VB1 tiếp tục tăng thì xảy ra quá
trình phản hồi dương sau:
Nhờ phản hồi dương mạch điện nhanh chóng chuyển sang trạng thái T1 thông
bão hoà, T2 ngắt. Nếu VB1 sau khi tăng đến cực đại thì bắt đầu giảm; khi VB1 giảm
đến mức làm T1 ra khỏi vùng bão hoà, T2 ra khỏi vùng ngắt thì mạch điện lại xảy ra
quá trình phản hồi dương sau:
Kết quả mạch điện nhanh chóng lật sang trạng thái T1 ngắt, T2 thông bão hoà.
Chúng ta gọi giá trị điện áp đầu vào VI trong quá trình tăng lên của nó đạt đến ngưỡng
làm lật mạch schmit để đầu ra từ mức cao xuống mức thấp là ngưỡng trên VT+ và giá
trị ngược lại là ngưỡng dưới của trigơ schmit VT-(hình 6- 10). Hiệu điện áp tương ứng
với ngưỡng trên và ngưỡng dưới được gọi là độ chênh lệch điện áp chuyển mạch ΔV =
VT+ - VT-.
Chương 6. Mạch phát xung và tạo xung
239
Trigơ Schmit thực chất là một bộ so sánh hai ngưỡng nên nó được dùng ứng
dụng khác nhau như: Các mạch dao động, các mạch so sánh, lọc nhiễu v.v..
6.3. MẠCH ĐA HÀI ĐỢI
Mạch đa hài đợi có một trạng thái ổn định và một trạng thái tạm ổn định. Khi có
tác dụng của xung ngoài, mạch có thể chuyển đổi từ trạng thái ổn định sang trạng thái
tạm ổn định. Sau khi duy trì một thời gian, mạch sẽ tự động quay lại trạng thái ổn
định. Thời gian tạm ổn định phụ thuộc vào các thông số của mạch mà không phụ thuộc
vào xung kích. Mạch đa hài được ứng dụng trong các mach định thời, tạo dạng xung,
trễ v.v..
6.3.1. Mạch đa hài đợi CMOS
6.3.1.1. Mạch đa hài đợi kiểu vi phân
Hình 6-11 là sơ đồ nguyên lý của mạch đa hài đợi kiểu vi phân.
Tại trạng thái ổn định, VI=0 thì VO1=ED, VI2=ED, VO2=0. Khi có một xung kích
thích đầu vào làm cho cổng 1 nhanh chóng cấm và đầu ra bằng 0, xem giản đồ 6-12.
Mạch điện RC sẽ nạp điện cho tụ điện C. Trong quá trình nạp, điện áp VI2 tăng
dần đến ngưỡng VT và làm cổng 2 đóng, điện áp VO2=0. Khi đó, cổng 1 nhanh chóng
chuyển về trạng thái cấm và làm cho mạch đa hài đợi trở về trạng thái ổn định.
Chương 6. Mạch phát xung và tạo xung
240
6.3.1.2. Mạch đa hài đợi kiểu tích phân
Hình 6-13. Đa hài đợi kiểu tích phân dùng cổng NOR CMOS
Hình 6-13 biểu diễn sơ đồ nguyên lý của mạch đa hài đợi kiểu tích phân.
Tại trạng thái ổn định, VI=1 thì VO1=0, VI2=0, VO2=0. Khi đầu vào VI chuyển từ
1 xuống 0 đầu ra VO2 nhảy từ trạng thái 0 lên 1 và đồng thời mạch RC bắt đầu tích
điện cho tụ điện C, khi điện áp VI2 = VT điện áp đầu ra VO2 chuyển xuống trạng thái
0. Sau khi khi hết xung đầu vào tụ điện phóng điện thông qua trở R và mạch trở về
trạng thái ổn định.
Độ rộng xung đầu ra của mạch đa hài đợi (hình 6-14) được tính theo công thức:
Chương 6. Mạch phát xung và tạo xung
241
6.3.1.3. Mạch đa hài đợi dùng trigơ Schmitt
Dựa vào đặc tính so sánh của trigơ Schmitt, mạch nguyên lý chỉ ra trên hình 6-15
là bộ đa hài đợi.
6.3.2. Mạch đa hài đợi TTL
Hình 6-16 là sơ đồ nguyên lý mạch đa hài đợi họ TTL, trong đó các cổng 1, 2, 3
cấu trúc lên mạch flip-flop, cổng 4,5 là mạch tạo dạng xung. Các cổng này thuộc họ
TTL nên có mức logic 1 là 3,6 V và logic 0 là 0,3 V. Đầu vào V2 biểu thị sử dụng
mạch đảo. Mạch đảo này thông bão hoà thì V2 ~ 0,7 V, còn ngưỡng thông của nó cỡ
0,6 V.
Tại trạng thái ổn định P = P‟ = 0. Mạch đảo đầu vào V2 là bộ khuếch đại
Chương 6. Mạch phát xung và tạo xung
242
transistor emitter chung ở trạng thái bão hoà và khi đó V2 = 0,7 V, V3 = 0 , V1 = 1,
Q=0, Q = 1.
Khi có xung dương tác động ở đầu vào thì P = 1, P’ = 1, V1 = 0, Q = 1, Q đảo = 0,
mạch ở trạng thái tạm ổn định. Do Q đảo = 0 khoá cổng 4, nên sau khi bị kích thích bởi
sườn dương xung P thì mạch bị cách ly khỏi xung P.
Hình 6-16. Sơ đồ nguyên lý mạch đa hài đợi họ TTL
Vì điện áp trên tụ C không tăng đột biến nên khi V1 từ mức cao 3,6 V đột biến
xuống 0,3 V thì V2 từ mức 0,7 V đột biến xuống -2,6 V. Bắt đầu quá trình nạp điện
của tụ điện C. V2 tăng dần lên. Khi V2 Tăng lên đến ngưỡng thông 0,6 V thì sinh ra
quá trình phản hồi sau:
Quá trình này làm mạch nhanh chóng trở về trạng thái ổn định ban đầu V3 = 0 ,
V1 = 1, Q = 0, Q = 1. Tiếp đó tụ điện C phóng điện, V2 dần dần hồi phục về 0,7 V.
Hình 6-17 chỉ ra giản đồ xung của mạch đa hài đợi họ TTL với giả thiết thời gian trễ
truyền đạt của các cổng và bộ đảo pha đều bằng tpd.
Độ rộng xung ra được tính theo công thức T RC W 0,7 . Mạch dao động đa hài
đợi được thiết kế sẵn trong một số họ IC TTL như 74LS121, 74LS123 … bằng cách
thay đổi các giá trị tụ và trở mắc ngoài sẽ cho các xung đầu ra mong muốn.
Chương 6. Mạch phát xung và tạo xung
243
Hình 6-17. Giản đồ xung của mạch dao động đa hài đợi TTL với giả thiết độ trễ của
các cổng là tpd.
6.4. IC ĐỊNH THỜI
6.4.1. Mạch điện của IC 555.
Bộ định thời 555 được sử dụng rất rộng rãi trong các bộ dao động đa hài, đa hài
đợi, và các bộ so sánh v.v… Hình 6-18 là sơ đồ khối nguyên lý của IC định thời này,
trong đó chức năng của các chân được chỉ ra trong bảng sau:
Bảng 6-1. Bảng mô tả chức năng của các chân trong IC
Sơ đồ nguyên lý của IC 555, gồm một mạch phân áp với 3 điện trở R (100kΩ) nối với
chân 8. Điện áp +EC nối với chân 8 có giá trị từ +5V đến +25V tuỳ theo mức biên độ
của xung ở đầu ra. Mạch gồm hai bộ so sánh (1) và (2). Điện áp đầu vào đảo của bộ so
sánh thứ nhất có mức điện áp bằng 2/3 EC, điện áp ở đầu vào thuận của bộ so sánh thứ
hai bằng 1/3EC.
Chương 6. Mạch phát xung và tạo xung
244
Đầu ra của hai bộ so sánh được nối với đầu vào của Trigơ RS, Trigơ RS sử dụng
trong mạch này dùng các cổng NOR, do đó mức tích cực là mức cao. Chân 4 được nối
với đầu vào của một cổng NOR thông qua một cổng NOT có tác dụng điều khiển
hoạt động của trigơ, điện áp chân 4 ở mức cao (mức “1”) trigơ hoạt động bình
thường, còn điện áp chân 4 ở mức thấp (mức “0”) cấm trigơ hoạt động. Đầu ra Q đảo
của trigơ RS được đưa qua cổng NOT tới đầu ra ở chân 3, đồng thời Q đảo nối với
transistor T để tạo đầu phóng điện.
Bảng chức năng của IC 555 được chỉ ra trên bảng 6-2
6.4.2. Một vài ứng dụng của IC định thời 555
6.4.2.1. Trigơ Schmitt
Chương 6. Mạch phát xung và tạo xung
245
6.4.2.2. Mạch đa hài đợi
Hình 6-21 trình bày sơ đồ khối của mạch đa hài đợi dùng IC - 555.
Trong sơ đồ hình 6-21, tụ C1 tác dụng cùng điện trở R (trong sơ đồ nguyên lý
hình 6-18) tạo thành mạch lọc thông thấp
Hình 6-21: Mạch đa hài đợi dùng IC - 555
Giả sử lúc đầu tụ C chưa tích điện nên VC = 0. Khi đóng mạch nguồn điện, tụ C
tích điện, mạch tích điện từ +EC qua R, qua C xuống đất. Tụ C tích điện, điện áp uC
tăng lên, cho đến khi uC EC
2 3
đất. Tụ C phóng điện đến khi uC = 0. Đây là trạng thái ổn định bền (trạng thái đợi) của
mạch.
Chương6. Mạch phát xung và tạo xung
246
Khi có xung vuông đưa tới đầu vào, nếu biên độ xung vào đủ lớn, điện áp ra của
bộ so sánh (2) S = 1, do đó Q = 1 và Q đảo= 0 , bắt đầu thời gian kéo dài xung ở đầu ra.
C nạp điện với hằng số thời gian:
Giản đồ điện áp - thời gian minh họa hoạt động của mạch đa hài đợi dùng IC -555 được
trình bày trên hình 6-22.
Hình 6-19. Mạch đa hài đợi dùng IC 555 và dạng sóng
Hình 6-23 là sơ đồ nguyên lý và giản đồ thời gian của mạch đa hài đợi dùng IC
555, trong đó RC là mạch định thời. Độ kéo dài xung đầu ra được xác định bằng công
thức
Chương 6. Mạch phát xung và tạo xung
247
Mạch dao động đa hài đợi này yêu cầu độ rộng xung đầu vào nhỏ hơn độ rộng
xung đầu ra, nếu nó lớn hơn thì yêu cầu dùng thêm mạch vi phân ở đầu vào.
6.4.2.3. Mạch đa hài
Sơ đồ nguyên lý mạch đa hài dùng IC - 555 được trình bày trên hình 6-20.
Hình 6-20. Mạch đa hài dùng IC - 555
Lúc đầu đóng mạch nguồn nuôi một chiều, tụ C chưa kịp nạp điện, điện áp trên tụ
UC = 0, do đó điện áp ra của bộ so sánh (1) R = 0, điện áp ra của bộ so sánh (2) S = 1,
ch điện từ +EC, qua R1, R2,
qua C xuống đất, tụ C nạp điện với hằng số tời gian: τ nạp= (R1+ R2).C. Tụ C nạp điện,
điện áp trên tụ C tăng lên, cho đến khi uC=2/3 EC , điện áp ra của bộ so sánh (1) R = 1,
Q đảo 1, dẫn đến transistor T thông, tụ C phóng điện, mạch phóng điện từ cực dương
của tụ C, qua R2, qua T xuống đất đến cực âm của tụ C. Tụ C phóng điện đến khi điện
áp trên tụ uC ≤1/3EC, điện áp ra của bộ so sánh (2) R = 0, dẫn đến Q = 1, Q đảo= 0. Do
Q đảo= 0 nên transistor T bị cấm, tụ C lại được nạp điện, quá trình được lặp lại như cũ.
Hiện tượng này tiếp diễn liên tục và tuần hoàn.
Chương 6. Mạch phát xung và tạo xung
248
Dạng tín hiệu ở các cực của mạch được trình bày trên hình 6-21.
Do thời gian phóng, nạp không bằng nhau, nên xung vuông ra không đối xứng
Như ta thấy xung đầu ra có độ lấp đầy phụ thuộc vào cả điện trở R1 và R2 và
không thể tạo ra xung vuông với độ lấp đầy bằng 50% thông qua việc thay đổi giá trị
R1 và R2. Để có được xung vuông với độ lấp đầy bằng 50%, người ta sử dụng mạch có
thêm 2 diode khi đó trở phóng và nạp điện cho tụ có thể thay đổi độc lập và tạo ra
xung mong muốn.
Chương 6. Mạch phát xung và tạo xung
249
Hình 6-22. Mạch đa hài điều chỉnh được độ lấp đầy xung dùng IC 555
Hình 6-22 là sơ đồ nguyên lý của mạch đa hài dùng IC 555 mà độ lấp đầy có thể
thay đổi được.
6.5. MỘT SỐ IC THÔNG DỤNG.
6.5.1. IC 54/74120.
Hình 6-23. Sơ đồ chân IC54/74120
Hình 6-23 là sơ đồ chân của IC 54/74120. IC54/74120 là IC điều khiển/đồng bộ
xung kép.
Loại IC này có thể phát ra một xung hoặc một dãy xung đồng bộ nhờ chức năng
điều khiển. IC này rất hữu dụng trong các mạch điều khiển đồng bộ. Nó có chức năng
chốt trạng thái hoạt động để các xung đầu ra không bị cắt.
Bảng 6-1. Bảng chức năng của IC 74120
Chương 6. Mạch phát xung và tạo xung
250
Các xung đồng bộ đơn được thiết kế để đồng bộ các tín hiệu không đồng bộ. Các
đầu vào S1, S2 hoặc R sẽ cho phép tạo xung ra. Đầu vào điều khiển M xác định xem
một dãy xung vào hay chỉ một xung vào được đi qua mạch. Khi không có lệnh dừng
thì xung điều khiển clock sẽ tiếp tục cho xung clock đi qua mạch miễn là đầu vào điều
khiển mode vẫn ở mức thấp. Khi đầu vào điều khiển mode ở mức cao thì chỉ có một
xung được đi qua.
Bảng chức năng của IC 74120 được chỉ ra trong bảng 6-1 .
6.5.2. IC 54/74121.
Hình 6-24. Sơ đồ chân IC 54/74121
IC 54/74121 là IC đơn ổn (đa hài đợi) có đầu vào là trigơ Schmitt. Hình 6-24 giới
thiệu sơ đồ chân của IC này.
Độ rộng xung ra của IC này có thể điều khiển được:
+ Với Rint …35ns.
+ Với Rext/Cext …40ns đến 28s.
Đặc điểm của IC này là có hai đầu vào hoạt động tại mức tích cực âm và một đầu
vào hoạt động tại mức tích cực dương. Các đầu vào này được sử dụng như là các đầu
vào khống chế. Độ rộng xung ra có thể thay đổi từ 40ns đến 28s. bằng cách chọn các
tham số định thời. Nếu không có các linh kiện định thời (Rint nối với VCC; Cext và
Cext/Rext để hở) thì độ rộng xung ra đạt được 30đến35ns.
Độ rộng xung ra của IC này được xác định theo công thức:
Chương 6. Mạch phát xung và tạo xung
251
Hình 6-25. Sơ đồ logic của IC 54/74121
Lưu ý:
+ Khi nối tụ phụ bên ngoài ta nối giữa tụ Cext và Rext/Cext.
+ Để sử dụng điện trở định thời bên trong IC ta nối điện trở Rint với VCC. Để thay
đổi độ rộng xung một cách chính xác và tuần hoàn, ta nối điện trở phụ bên ngoài nằm
giữa Rext/Cext và VCC, điện trở Rint để hở
6.5.3. IC 54/74123.
IC 54/74 123 bao gồm hai bộ dao động một trạng thái ổn định độc lập nhau. Cả
hai bộ này đều có thể kích khởi lại.
Hình 6-26 là sơ đồ logic của IC 54/74123.
Hình 6-26. Sơ đồ logic của IC 54/74123.
Độ rộng xung ra được lựa chọn bởi điện trở Rx và tụ Cx và được tính bởi công
thức (tụ Cx > 1000pF):
6.5.4. Trigơ Schmitt.
IC HEF 40106B bao gồm sáu cổng đảo Schmitt.
IC này được sử dụng để loại trừ nhiễu hoặc thay đổi dạng sóng thành xung vuông
Chương 6. Mạch phát xung và tạo xung
252
một cách chậm chạp.
Sự sai khác giữa điện áp ngưỡng cộng (VP) và ngưỡng trừ (VN) chính là điện áp
trễ (VH).
Hình 6-27 và 6-28 là sơ đồ chân và sơ đồ logic của IC HEF 40106B.
TÓM TẮT
Trong chương này chúng ta đã tìm hiểu các mạch tạo xung. Mạch dao động xung
tự kích không cần tín hiệu ngoài đưa vào; sau khi được cấp nguồn một chiều mạch tự
động sinh ra xung vuôn. Thuộc loại dao động tự kích này có các mạch: bộ dao động đa
hài cơ bản cổng NAND họ TTL, bộ dao động vòng, bộ dao động thạch anh, bộ dao
động đa hài cơ bản CMOS.
Mạch tạo dạng xung không tự động phát xung nhưng có thể biến tín hiệu đầu vào
hình dạng khác thành xung vuông theo yêu cầu của mạch số. Trong số mạch tạo dạng
xung, chúng ta đã tìm hiểu: trigơ Schmit và đơn ổn.
Cách mạch phát xung và tạo dạng xung trên đây, ngoài dùng làm xung đồng hồ
ra còn có ứng dụng vo cùng rộng rãi trong các hệ thống xung - số. Bộ dao động đa hài
thường dùng làm bộ tạo xung chuẩn thời gian và chuẩn tần số. Mạch đơn ổn thường
dùng để định thời và làm trễ xung. Trigơ Schmit ngoài ứng dụng tạo dạng xung còn
ứng dụng so sánh mức và giám sát mức…
Chương 6. Mạch phát xung và tạo xung
253
CÂU HỎI ÔN TẬP
1. Trong mạch dao động đa hài cơ bản dùng cổng NAND họ TTL, hình vẽ 6-2, nếu
giá trị trị điện trở Rf1 = 5*Rf2 = 10 kΩ, giá trị C1 = C2 = 1 μF thì mạch có hoạt động
như thế nào? dạng tín hiệu tương đối đầu ra sẽ như thế nào?
2. Với câu
dạng sóng đầu ra.
3. Đặc điểm nổi bật nhất của mạch dao động đa hài dùng thạch anh là gì?
4. Trong mạch dao động đa hài dùng thạch anh nhƣ hình vẽ 6-6, nếu không có tụ C1,
đầu ra của thạch anh đƣợc nối trực tiếp với đầu vào của cổng NAND thứ hai thì
mạch sẽ hoạt động nhƣ thế nào ?
5. Đặc điểm quan trọng nhất của trigơ Schmitt là gì?
6. Mạch có sơ đồ nguyên lý nhƣ hình sau có chức năng nhƣ thế nào?
7. Với mạch điện nhƣ câu hỏi 6, nếu tín hiệu đầu vào có dạng tín hiệu nhƣ hình vẽ sau,
tín hiệu đầu ra nhƣ thế nào ?
8. Chức năng của mạch đa hài đợi là gì?
9. Trong mạch đa hài đợi kiểu vi phân nhƣ hình sau, nếu xung điều khiển có độ rộng
lớn hơn xung đa hài đợi đầu ra thì tín hiệu đầu ra nhƣ thế nào ?
Chương 6. Mạch phát xung và tạo xung
254
10. Trong mạch đa hài hình sau, nếu điện trở R2 bị nối tắt mạch sẽ hoạt động nhƣ thế
nào ?
Chương 7. Bộ nhớ bán dẫn
255
CHƯƠNG 7 BỘ NHỚ BÁN DẪN
GIỚI THIỆU
Bộ nhớ bán dẫn thay thế các loại bộ nhớ bằng vật liệu từ. Các tiến bộ mới của
công nghệ bán dẫn trong thời gian gần đây đã cung cấp nhiều mạch nhớ loại MSI và
LSI có độ tin cậy cao và giá thành hạ. Vào đầu thập kỷ 60 của thế kỷ 20, giá thành
thương phẩm của một bit nhớ vào khoảng 2 USD. Đến nay (những năm đầu thế kỷ
21), giá thương phẩm của 128 Mbyte vào khoảng 20 USD. Như vậy giá thànhthương
phẩm của một bit nhớ sau khoảng 40 năm đã giảm đi khoảng 105.106 lần. Bộ nhớ bán
dẫn điển hình có các tế bào nhớ sắp xếp theo hình chữ nhật, gắn trong khối hộp nhỏ
bằng nhựa dạng DIP (Dual in line package). Tế bào nhớ cơ bản là một mạch trigơ,
transistor hay mạch có khả năng tích trữ điện tích, tế bào nhớ này dùng để lưu trữ một
bit tin.
Trong phần này giới thiệu một số bộ nhớ bán dẫn cơ bản.
7.1. KHÁI NIỆM CHUNG
7.1.1. Khái niệm
Bộ nhớ là một thiết bị có khả năng lưu trữ thông tin (nhị phân). Muốn sử dụng bộ
nhớ, trước tiên ta phải viết dữ liệu và các thông tin cần thiết vào nó, sau đó lúc cần
thiết phải lấy dữ liệu đã viết trước đó để sử dụng. Thủ tục viết vào và đọc ra phải được
kiểm soát chặt chẽ, tránh nhầm lẫn nhờ định vị chính xác từng vị trí ô nhớ và nội dung
của nó theo một mã địa chỉ duy nhất.
7.1.2. Những đặc trưng chính của bộ nhớ
7.1.2.1. Dung lượng của bộ nhớ.
Dung lượng bộ nhớ là số bit thông tin tối đa có thể lưu giữ trong nó. Dung lượng
cũng có thể biểu thị bằng số từ nhớ n bit. Từ nhớ n bit là số bit (n) thông tin mà ta có
thể đọc hoặc viết đồng thời vào bộ nhớ. Ví dụ: Một bộ nhớ có dung lượng là 256 bit;
nếu nó có cấu trúc để có thể truy cập cùng một lúc 8 bit thông tin, thì ta cũng có thể
biểu thị dung lượng bộ nhớ là 32 từ nhớ x 8 bit = 32 byte.
7.1.2.2. Cách truy cập thông tin.
Các bộ nhớ có thể có một trong hai cách truy cập thông tin.
Chương 7. Bộ nhớ bán dẫn
256
Truy cập trực tiếp, hay còn gọi là truy cập ngẫu nhiên (random access). Ở cách
này, không gian bộ nhớ được chia thành nhiều ô nhớ. Mỗi ô nhớ chứa được 1 từ nhớ n
bit và có một địa chỉ xác định, mã hoá bằng số nhị phân k bit. Như vậy, người sử dụng
có thể truy cập trực tiếp thông tin ở ô nhớ có địa chỉ nào đó trong bộ nhớ. Mỗi bộ nhớ
có k bit địa chỉ sẽ có 2k ô nhớ và có thể viết được 2k từ nhớ n bit.
Truy cập liên tiếp (serial access) hay còn gọi là kiểu truy cập tuần tự. Các đĩa từ,
băng từ, trống từ, thanh ghi dịch…có kiểu truy cập này. Các bit thông tin được đưa
vào và lấy ra một cách tuần tự.
7.1.2.3. Tốc độ truy cập thông tin.
Đây là thông số rất quan trọng của bộ nhớ. Nó được đặc trưng bởi thời gian cần
thiết để truy cập thông tin.
Thời gian truy cập thông tin ở các bộ nhớ truy cập kiểu trực tiếp gồm thời gian
tìm địa chỉ của ô nhớ và thời gian đọc/viết thông tin trên đó. Thời gian truy cập thông
tin phụ thuộc chủ yếu vào công nghệ chế tạo. Với công nghệ MOS thì thời gian truy
cập khoảng 30 đến vài trăm ns.
Ở các bộ nhớ truy cập kiểu tuần tự, thời gian truy cập phụ thuộc vào vị trí của
thông tin cần truy cập trong tập tin (file). Đối với các băng từ, đĩa từ thời gian truy cập
của nó được định nghĩa là thời gian trung bình hoặc cực đại để truy cập một thông tin
và nằm trong khoảng vài msec đến nhiều sec.
7.1.3. Phân loại
Dựa trên thời gian viết và cách viết, có thể chia thành bộ nhớ cố định, bộ nhớ bán
cố định và bộ nhớ đọc/viết được. Bộ nhớ có nội dung được viết sẵn một lần khi chế tạo
được gọi là bộ nhớ cố định và được ký hiệu là ROM (Read Only Memory). Sau khi đã
Chương 7. Bộ nhớ bán dẫn
257
được viết (bằng mặt nạ-mask) từ nhà máy thì ROM loại này không viết lại được nữa
đó chính là MROM. PROM là một dạng khác, các bit có thể được viết bằng thiết bị
viết của người sử dụng trong một lần (Programmable ROM).
Bộ nhớ có thể đọc/ viết nhiều lần được gọi là RAM (Random Access Memory)
gồm hai loại: bộ nhớ RAM tĩnh-SRAM (Static RAM) thường được xây dựng trên các
mạch điện tử trigơ và RAM động-DRAM (Dynamic RAM) được xây dựng trên cơ sở
nhớ các điện tích ở tụ điện; bộ nhớ này phải được hồi phục nội dung đều đặn, nếu
không nội dung sẽ mất đi theo sự rò điện tích trên tụ. Giữa ROM và RAM có một lớp
các bộ nhớ được gọi là EPROM (Erasable PROM), dữ liệu trong đó có thể xoá được
bằng tia cực tím và viết lại được, EEPROM (Electric EPROM) có thể xoá được bằng
dòng điện. Các loại này còn được gọi là bộ nhớ bán cố định. Các bộ nhớ DRAM
thường thoả mãn những yêu cầu khi cần bộ nhớ có dung lượng lớn; trong khi đó khi
cần có tốc độ truy xuất lớn thì phải dùng các bộ nhớ SRAM có giá thành đắt hơn.
Nhưng cả hai loại này đều có nhược điểm là thuộc loại “bay hơi” (volatile), thông tin
sẽ bị mất đi khi nguồn nuôi bị ngắt. Do vậy, các chương trình dùng cho việc khởi động
PC như BIOS thường phải nạp trên các bộ nhớ ROM.
7.1.4. Tổ chức của bộ nhớ
Bộ nhớ thường được tổ chức gồm nhiều vi mạch nhớ được ghép lại để có độ dài
từ và tổng số từ cần thiết. Những chip nhớ được thiết kế sao cho có đầy đủ một số
chức năng của bộ nhớ như:
Một ma trận nhớ gồm các ô nhớ, mỗi ô nhớ ứng với một bit nhớ.
Mạch logic giải mã địa chỉ ô nhớ.
Mạch logic cho phép đọc nội dung ô nhớ.
Mạch logic cho phép viết nội dung ô nhớ.
Các bộ đệm vào, bộ đệm ra và bộ mở rộng địa chỉ.
Cách tổ chức đơn giản nhất là tổ chức theo từ (word organized) với sự chọn
tuyến tính. Một ma trận nhớ như vậy có độ dài của cột bằng số lượng từ (W) và độ dài
của hàng bằng số lượng bit (B) trong một từ. Bộ chọn từ phải giải mã 1 từ (W), nghĩa
là giải mã để có một đầu ra duy nhất cho một từ trong bộ nhớ. Phương pháp này có
thời gian truy nhập ngắn nhưng cần một bộ giải mã lớn khi tổng số từ lớn, do đó làm
Chương 7. Bộ nhớ bán dẫn
258
tăng giá thành sản phẩm.
Kích thước của phần giải mã địa chỉ sẽ giảm đi khi tổ chức ma trận nhớ và phần
logic chọn từ cho phép giải mã hai bước. Ma trận nhớ sử dụng giải mã hai bước ứng
với từ vật lý và từ logic. Từ vật lý bao gồm số lượng bit trong một hàng của ma trận.
Từ logic bao gồm số lượng bit tương ứng với một từ logic được nhận biết và gửi ra
cùng một lúc. Cần hai bộ giải mã: một bộ giải mã hàng để chọn một từ vật lý và một
bộ giải mã cột gồm có một vài mạch hợp kênh chọn một từ logic từ một từ vật lý đã
chọn. Một từ vật lý được chia thành S từ logic. Bộ giải mã hàng là bộ giải mã chọn 1
từ W mà B = W/S và bộ chọn cột chứa B bộ hợp kênh một đường từ S.
Ví dụ: sơ đồ ROM dung lượng 2048 x 8 (2048 từ, mỗi từ chứa 8 bit) tổ chức giải
mã hai bước như hình 7- 2.
Ma trận nhớ là 128 x 128, như vậy có 128 = 27 từ vật lý. Một từ vật lý được chọn
bởi 7 đường địa chỉ từ A0 đến A6. Bộ giải mã hàng chọn 1 hàng từ 128 hàng. Một từ
vật lý được chia thành 128/8 = 16 nhóm 8 bit. Nhóm thứ nhất chứa những bit có trọng
số cao nhất của 16 từ logic. Nhóm thứ hai chứa các bit cao tiếp theo của 16 từ
logic…Nhóm cuối cùng chứa những bit thấp nhất của 16 từ logic, do đó S = 16. Như
vậy, những bộ giải mã cột gồm 8 bộ hợp kênh một đường từ 16 đường để cung cấp
một từ locgic ra 8 bit. Những địa chỉ từ A7 đến A10 điều khiển các bộ giải mã cột.
Trường hợp đặc biệt khi số phần tử trong một từ vật lý bằng số bit trong một từ vật lý
thì đó là bộ nhớ tổ chức theo bit có nghĩa là mỗi từ logic có độ dài 1 bit.
Các bộ đệm ra đảm bảo các mức logic mong muốn và cung cấp đủ dòng điện,
Chương 7. Bộ nhớ bán dẫn
259
ngoài ra nó còn có đầu ra collector hở hoặc 3 trạng thái cho phép nối chung đầu ra của
một vài chip với nhau. Bộ đệm ra được điều khiển bởi một hay nhiều đầu vào như
chọn mạch CS (Chip Select), cho phép mở CE (Chip Enable) hay cho phép mở đầu ba
trạng thái OE (Output Enable).
7.2. BỘ NHỚ CỐ ĐỊNH - ROM
Để một máy tính điện tử tiến hành các hoạt động bình thường dù đơn giản hay
phức tạp thì cần phải cung cấp cho máy trước tiên là các lệnh từng bước tiến hành. Tập
hợp danh sách các lệnh được gọi là chương trình. Việc nhập một chương trình nào đó
từ đĩa hay từ bàn phím vào máy tính phải tuân theo sự điều khiển của một chương
trình đặc biệt : chương trình khởi động thường trú trong máy. Chương trình này được
cài sẵn ở một bộ nhớ chỉ đọc (ROM). Bộ nhớ ROM có những thuộc tính sau:
+ Chỉ cho phép đọc nội dung đã được viết sẵn từ trước chứa trong nó. Nội dung
này do người điều hành thiết kế lập trình sẵn và viết vào nó bằng một phương pháp
đặc biệt.
+ Người sử dụng về nguyên tắc là không thể hoặc rấtkhó thay đổi nội dung
thông tin đã viết nhớ trong ROM.
+ Nội dung được viết trong ROM có tính chất cố định, không bị mất đi theo thời
gian hay do mất nguồn năng lượng cung cấp cho toàn bộ hệ thống số trong đó có
ROM.
Do những thuộc tính trên nên ROM được dùng khi:
+ Chứa các chương trình vận hành máy tính, chương trình hỗ trợ việc lập trình
hay các chương trình giám sát việc điều hành theo các bước nghiêm ngặt cố định.
+ Các chương trình cài đặt cho máy tính chuyên dụng chỉ thực hiện một nhóm
các công việc giới hạn, được lặp đi, lặp lại có quy luật do công nghệ tự động hóa đòi
hỏi (ví dụ: tự động điều khiển động cơ cho ô tô…).
+ Lưu giữ các bảng biểu quan trọng được sử dụng thường xuyên như công cụ cho
việc tính toán, xử lý của máy tính và các thiết bị liên quan.
7.2.1. Cấu trúc chung của ROM
ROM bao gồm 4 khối cơ bản:
+ Bộ nhớ chứa các ô nhớ và trong các ô nhớ là các từ nhớ.
Chương 7. Bộ nhớ bán dẫn
260
+ Mạch điều khiển tiếp nhận các tín hiệu vào từ kênh điều khiển.
+ Bộ giải mã địa chỉ dùng để định vị ô nhớ.
+ Mạch ra dùng để đưa nội dung ô nhớ tới các thiết bị có liên quan cần tiếp nhận
nội dung này.
7.2.1.1. Khối nhớ
Mỗi ô nhớ nhị phân có chức năng lưu giữ một trong hai trạng thái 0 hoặc 1. Tập
hợp một nhóm các ô nhớ xếp theo hàng tạo thành một vị trí nhớ có khả năng lưu giữ
một từ nhị phân 8 bit hoặc 16 bit… Kiểu sắp xếp này được gọi là cấu trúc bộ nhớ kiểu
mảng (array) tuyến tính. Hình 7-4 biểu diễn một cấu trúc bộ nhớ kiểu mảng tuyến tính
với dung lượng 4 x 3.
Trình tự đọc một từ nhớ như sau:
+ Kích hoạt đầu vào điều
khiển WE (Word Enable) (tích cực
ở mức thấp hay cao tùy theo cấu
tạo của ô nhớ). Đây chính là đầu
giải mã địa chỉ.
+ Các ô nhớ phải có đầu ra
thuộc loại Colector hở hoặc đầu ra
3 trạng thái.
Tất cả các ô nhớ trong một cột xác định có đầu ra nối chung với một đầu ra dữ
Chương 7. Bộ nhớ bán dẫn
261
liệu. Trong ví dụ này từ nhớ chỉ có 3 bit nên có 3 đầu ra D2D1D0 tương ứng với 3 cột,
4 hàng tương ứng 4 từ được điều khiển theo các xung WE0 WE1 WE2 và WE3. Điều
này có nghĩa là mỗi một từ nhớ phải có một đầu điều khiển WE riêng. Đây chính là
hạn chế của cấu trúc mảng tuyến tính vì khi số lượng địa chỉ tăng lên với các bộ nhớ
dung lượng lớn thì cấu trúc bộ giải mã địa chỉ sẽ rất phức tạp.
Dạng cấu trúc thứ hai của bộ nhớ là tổ chức theo kiểu ma trận, thích hợp với các
bộ nhớ có dung lượng lớn (hình 7-5).
Hình 7-5a là kết cấu mảng ma trận (3 x 3) các ô nhớ. Ví dụ này đủ tổng quát cho
một ma trận n hàng có ký hiệu từ Y0 đến Yn-1, m cột có ký hiệu từ X0 đến Xm-1. Vậy
bộ nhớ này có dung lượng là (m x n) bit nhớ. Mỗi ô nhớ của ma trận có hai đầu vào cho
phép. Khi chúng đồng thời ở trạng thái tích cực thì ô nhớ mới xuất (đọc) được một bit
lưu trong nó. Ví dụ để kích hoạt ô nhớ có ký hiệu là 20 thì các đầu X0 và Y2 phải ở
trạng thái tích cực, ví dụ là tích cực cao (X0 = Y2 = 1), lúc này giá trị trên đầu cho phép
phải là 2 tổ hợp: X2X1X0 = 001 và Y2Y1Y0 = 100. Với hai tổ hợp cho phép hàng Yi
và cột Xj này chỉ cho một ô nhớ duy nhất có địa chỉ (i j) được chuyển lên trạng thái tích
cực.
Hình 7-5b mô tả đường vẽ cắt mặt của tất cả các ô nhớ gọi là đường SENSE
nhấn mạnh tới việc chỉ một dây trên được sử dụng. Dây này dùng để dò tới ô tích cực
theo hướng bit và dữ liệu chứa trong một ô nhớ được sẽ được đọc ra. Tức là ô nhớ tích
cực chỉ nằm trên dây SENSE. Mỗi một ô nhớ phải là cổng 3 trạng thái hở collector
(trạng thái 0, trạng thái 1 và trạng thái trở kháng cao).
Chương 7. Bộ nhớ bán dẫn
262
Dung lượng của bộ nhớ trên hình 7-5b là 9 x 1 (nghĩa là có 9 từ nhớ, mỗi từ dài 1
bit). Muốn tạo ra một từ 4 bit ta phải nối 4 mảng ma trận như vậy song song với nhau
như hình 7-6a. Ở đây, mỗi mảng ma trận chứa 1024 ô nhớ, nên dung lượng tổng cộng
là (1k x 4) bit. Hình 7-6b minh họa cách mở rộng dung lượng nhớ từ (1k x 8) bit thành
(2k x 8) bit .
Hình 7-6b. Mở rộng dung lượng bộ nhớ ROM từ 1k x 8 thành 2k x 8
7.2.1.2. Bộ giải mã địa chỉ
Bộ giải mã địa chỉ là giao diện giữa kênh địa chỉ và khối nhớ. Nó có khả năng
truyền rất nhiều địa chỉ trên một số ít đường truyền. Địa chỉ nhị phân phải được giải
mã trước khi tác động tới mảng ô nhớ.
+ Trường hợp cấu trúc bộ nhớ dạng mảng tuyến tính:
Ví dụ, với bộ giải mã địa chỉ 2 vào – 4 ra thì A1, A0 là các đầu vào địa chỉ, còn 4
đầu ra của bộ giải mà chính là các đầu cho phép WE (hình 7-7). Tức là ứng với một tổ
hợp mã A1A0 thì chỉ có một đầu ra WE ở trạng thái tích cực.
Chương 7. Bộ nhớ bán dẫn
263
Hình 7-7. Bộ giải mã ROM 2 vào 8 ra cho 32 ô nhớ (4 hàng x 8 cột)
Hình 7-8. Bộ giải mã địa chỉ cho mảng ma trận ô nhớ (4 x 4t) bit
+ Trường hợp bộ nhớ có cấu trúc dạng ma trận thì việc tổ chức mạch giải mã địa
chỉ theo hàng và cột của ma trận đơn giản hơn nhiều. Ví dụ với bộ giải mã địa chỉ 4
vào – 16 ra : với việc chọn 2 bit địa chỉ A1A0 cho địa chỉ cột của ma trận và 2 bit còn
lại A3A2 cho địa chỉ hàng của ma trận. Như vậy chỉ cần 8 cổng NOT đã tạo ra được
một địa chỉ hàng i cột j xác định tương ứng với một ô nhớ trong ma trận (hình 7-7). Ví
dụ A3A2 A1A0 = 1001, khi đó vị trí hàng 10, cột 01 (hàng 2 cột 1 trong biểu diễn thập
phân của i, j), tức là ô 21 được chọn (chuyển lên trạng thái tích cực).
7.2.1.3. Mạch ra của bộ nhớ
Mạch ra có nhiệm vụ kết nối dữ liệu đã chọn với kênh dữ liệu vào lúc thích hợp.
Trên hình 7-9, bộ đệm 3 trạng thái được sử dụng với mục đích ngắt kết nối giữa bộ
nhớ với kênh dữ liệu khi bộ nhớ ở trạng thái không tích cực (tức là không làm việc),
các cổng 3 trạng thái phải có hệ số tải cao đủ để ghép kênh dữ liệu với vô số tải khác
cùng nối với kênh.
Chương 7. Bộ nhớ bán dẫn
264
Hình 7-9. Cổng 3 trạng thái dùng làm mạch đầu ra của ROM. Tín hiệu CE từ bộ điều
khiển cho phép hay không cho phép kết nối bộ nhớ với Bus dữ liệu
7.2.1.4. Mạch điều khiển trong ROM
Mạch điều khiển trong ROM có chức năng khá đơn giản. Ví dụ hình 7-3 là cấu
trúc bộ nhớ có 3 đầu điều khiển CE1, CE2 và CE3 (Chip Enable) hay còn gọi là CS
(Chip Select). Khi cả 3 tín hiệu này đều tích cực thì ROM mới được phép hoạt động
(cần một cổng AND hay cổng NAND 3 đầu vào tùy tính chất từng mạch). Tín hiệu CE
này có thể thực hiện các nhiệm vụ sau:
+ Chọn chip cần đọc (khi bộ nhớ có nhiều chip ghép song song).
+ Định giờ cho phép kết nối ROM với kênh dữ liệu.
+ Tham gia vào tiến trình giải mã địa chỉ để mở rộng khả năng kiểm soát và chọn
địa chỉ cho chính xác.
Ví dụ hình 7- 10 minh họa 3 chức năng điều khiển mà tín hiệu CE tham gia:
nên chúng dễ dàng xác định được 2k ô nhớ, các bit địa chỉ từ A0 đến A9 đã được nối
song song và được giải mã đồng thời ở bên trong hai chip này. Tuy nhiên, chỉ có chip
nào có cả ba đầu CE ở trạng thái tích cực thì mới cho phép xuất dữ liệu ra (ví dụ trong
hình 7-9 bit A10 sẽ quyết định chip nào sẽ ở trạng thái tích cực). Chip B0 có khối địa
chỉ nhị phân là 11 bit, từ 0 00000 00000 đến 0 11111 11111, chip B1 sẽ có các mã địa
chỉ ô nhớ từ 1 00000 00000 đến 1 11111 11111. Hệ thống địa chỉ này có được cho hai
chip B0 và B1 với điều kiện các bit địa chỉ có trọng số cao hơn A10 (ví như A11
phải ở trạng thái không tích cực. Trong hình 7-10 cổng NOR đảm nhận nhiệm vụ này.
Chương 7. Bộ nhớ bán dẫn
265
CE2 chỉ tích cực khi các địa chỉ thừa này bằng 0, còn nếu các địa chỉ này ở trạng thái
tích cực thì CE2 sẽ không tích cực, nghĩa là chip B0 và B1 sẽ không được chọn để
tham gia quá trình xử lý.
Hình 7-10. Dùng đầu vào điều khiển CE để chọn chip
Với 16 bit địa chỉ thì có tối đa 26.210 = 64k hay 64 chip 1k được gán địa chỉ. Các
bit từ A10 đến A15 được tổ hợp để chọn 1 trong 64 chip 1k này lên trạng thái tích cực
để xuất dữ liệu, còn các địa chỉ từ A0 đến A9 dùng để chọn vị trí địa chỉ một ô nhớ cụ
thể trong chip đã được chọn. Đầu điều khiển CE3 dùng để định giờ hoạt động cho
ROM, khi tín hiệu MEM R xuất hiện thì dữ liệu đãđược chọn được quyền xuất ra Bus
dữ liệu.
Sau đây giới thiệu một số dạng ROM thường gặp.
7.2.2. MROM
ROM lập trình theo kiểu mặt nạ được gọi là MROM. Nó được chế tạo trên một
phiến silic theo một số bước xử lý như quang khắc và khếch tán để tạo ra những tiếp
giáp bán dẫn có tính dẫn điện theo một chiều (như diode, transistor trường).
Người thiết kế định rõ chương trình muốn viết vào ROM, thông tin này được sử
dụng để điều khiển quá trình làm mặt nạ. Hình 7-10 là một ví dụ đơn giản về sơ đồ
MROM dùng diode.
Chỗ giao nhau giữa các dây từ (hàng) và các dây bit (cột) tạo nên một phần tử
nhớ (ô nhớ).
Một diode được đặt tại
đó (hình vẽ 7-11) sẽ cho
Chương 7. Bộ nhớ bán dẫn
266
phép lưu trữ số liệu “0”.
Ngược lại những vị trí không
có diode thì sẽ cho phép lưu
trữ số liệu “1” (hoặc ngược
lại có diode thì nhớ bit 1,
không có thì nhớ bit 0-tùy
tính chất mạch).
Trong trường hợp hình 7-11, khi đọc một từ số liệu thứ i của ROM, bộ giải mã sẽ
đặt dây từ đó xuống mức logic thấp, các dây còn lại ở mức cao. Do vậy chỉ những
diode nối với dây này được phân cực thuận, do đó nó sẽ dẫn làm cho điện thế đầu ra
trên các dây bit tương ứng ở mức logic thấp, các dây bit còn lại sẽ giữ ở mức cao.
Cả hai công nghệ MOS và lưỡng cực được dùng để chế tạo MROM. Thời gian
truy nhập của bộ nhớ lưỡng cực khoảng từ 50 – 90 ns, bộ nhớ MOS lâu hơn khoảng 10
lần. Do đó ROM lưỡng cực nhanh hơn và có khả năng kích hoạt tốt hơn trong khi
mạch nhớ MOS cùng dung lượng có kích thước nhỏ hơn và tiêu thụ năng lượng ít hơn.
Tuy nhiên ảnh hưởng của nhiễu tĩnh điện lớn nên dễ làm mất hay sai lệch thông tin đã
được viết nên cần có các biện pháp công nghệ chặt chẽ để đảm bảo an toàn thông tin
được lưu trữ.
7.2.3. PROM
Để khắc phục nhược điểm của MROM là tính năng động kém do thời gian chế
tạo phụ thuộc vào thời gian đặt hàng, hầu như không thay đổi được nội dung, giá thành
tương đối cao nên người ta sử dụng loại ROM lập trình được – PROM.
PROM cũng gồm có các diode như ở MROM nhưng chúng có mặt đầy đủ tạo
các vị trí giao nhau giữa dây từ và dây bit (hình 7-12). Mỗi diode được nối với một
cầu chì. Bình thường khi chưa lập trình, các cầu chì còn nguyên vẹn, nội dung của
PROM sẽ toàn là 0. Khi định vị đến một bit bằng cách đặt một xung điện ở đầu ra
tương ứng, cầu chì sẽ bị đứt và bit này sẽ bằng 1.
Chương 7. Bộ nhớ bán dẫn
267
Bằng cách đó ta có thể lập trình toàn bộ các bit trong PROM. Như vậy, việc lập
trình đó có thể được thực hiện bởi người sử dụng chỉ một lần duy nhất, không thể sửa
đổi được.
7.3. BỘ NHỚ BÁN CỐ ĐỊNH
7.3.1. EPROM (Erasable PROM)
Số liệu vào có thể được viết vào bằng xung điện nhưng được lưu giữ theo kiểu
không bay hơi. Đó là loại ROM có thể lập trình được và xóa được. Hình 7- 13 chỉ ra
cấu trúc của một transistor dùng để làm một ô nhớ gọi là FAMOST (Floating gate
avalanche injection MOS transistor).
Trong ô nhớ dùng transistor này, cực cửa được nối với đường từ, cực máng được
nối với đường bit và cực nguồn được nối với nguồn chuẩn được coi là nguồn cho mức
logic 1. Khác với transistor MOS bình thường, transistor loại này còn có thêm một cửa
gọi là cửa nổi (floating gate); đó là một vùng vật liệu được thêm vào vào giữa lớp cách
điện cao như ở hình 7-13. Nếu cửa nổi không có điện tích thì nó không ảnh hưởng gì
đến cực cửa điều khiển và transistor hoạt động như bình thường. Tức là khi dây từ
được kích hoạt (cực cửa có điện thế dương) thì transtor dẫn, cực máng và nguồn được
nối với nhau qua kênh dẫn và dây bit có mức logic 1. Nếu cửa nổi có các điện tử trong
đó với điện tích âm thì chúng sẽ ngăn trường điều khiển của cửa cửa và dù dây từ được
Chương 7. Bộ nhớ bán dẫn
268
kích hoạt thì cũng không thể phát ra trường đủ mạnh với cực cửa điều khiển để làm
thông transistor. Lúc này đường bit không được nối với nguồn chuẩn và ô nhớ coi như
được giữ giá trị 0.
Việc nạp các điện tử vào vùng cửa nổi, tức là tạo ra các ô nhớ mang giá trị 0
được thực hiện bởi xung điện có độ dài cỡ 50 ms và độ lớn + 20 V đặt giữa cực cửa và
cực máng. Lúc đó những điện tích mang năng lượng lớn sẽ đi qua lớp cách điện giữa
đế và cửa nổi. Chúng tích tụ trong vùng cửa nổi và được giữ ở đây sau khi xung lập
trình tắt. Đó là do cửa nổi được cách điện cao với xung quanh và các điện tử không
còn đủ năng lượng sau khi lạnh đi, để có thể vượt ra ngoài lớp cách điện đó nữa.
Chúng sẽ được giữ ở đây trong một thời gian rất dài (ít nhất là 10 năm).
Để xoá các thông tin, tức là làm mất các điện tích điện tử trong vùng cửa nổi,
phải chiếu ánh sáng tử ngoại UV vào chíp nhớ. Lúc này, những điện tử hấp thụ được
năng lượng và sẽ nhảy lên các mức năng lượng cao và rời khỏi cửa nổi giống như cách
mà chúng đã thâm nhập vào. Trong chip EPROM có một cửa sổ làm bằng thuỷ tinh
thạch anh chỉ để cho ánh sáng tử ngoại đi qua khi cần xoá số liệu trong bộ nhớ.
7.3.2. EEPROM (Electrically Erasable PROM)
Cửa sổ thạch anh có giá thành khá đắt và không tiện lợi nên những năm gần đây
xuất hiện các chip PROM có thể xoá số liệu bằng phương pháp điện. Cấu trúc của ô
nhớ giống như hình 7-14.
Hình 7-14. Cấu trúc của EEPROM
Việc nạp các điện tử cho cửa nổi được thực hiện như cách ở EPROM. Bằng một
xung điện tương đối dài, các điện tích mang năng lượng cao được phát ra trong đế sẽ
thấm qua lớp cửa ôxit và tích tụ trong cửa nổi. Để xoá EEPROM, một lớp kênh màng
mỏng ôxit giữa vùng cửa nổi trải xuống dưới đế và cực máng giữ vai trò quan trọng.
Các lớp cách điện không thể là lý tưởng được, các điện tích có thể thấm qua lớp phân
Chương 7. Bộ nhớ bán dẫn
269
cách với một xác suất thấp. Xác suất này tăng lên khi bề dày của lớp giảm đi và điện
thế giữa hai điện cực ở hai mặt lớp cách điện tăng lên. Muốn phóng các điện tích trong
vùng cửa nổi một điện thế (-20 V) được đặt vào cực cửa điều khiển và cực máng. Lúc
này các điện tử âm trong cửa nổi được chảy về cực máng qua kênh màng mỏng ôxit và
số liệu lưu giữ được xoá đi. Điều lưu ý là phải làm sao cho dòng điện tích này chảy
không quá lâu vì nếu không vùng cửa nổi này lại trở nên tích điện dương làm cho hoạt
động của transistor không được trạng thái bình thường (mức nhớ 1).
Các chip ROM hiện nay có thời gian truy nhập từ 120 ns đến 150 ns dài hơn
nhiều thời gian đó trong các chip nhớ RAM.
7.4. MỘT SỐ IC THƯỜNG GẶP
1. EPROM xóa bằng tia cực tím.
Hình 7-15. Sơ đồ chân của EPROM thường gặp
Trong các IC trên có :
+ Chân U
pp dùng để đặt điện áp cao khi viết (nạp dữ liệu).
+ Tương thích với TTL, thường sử dụng trong CPU.
+ 27xx(x): 2 hay 3 số tiếp theo số 27 chỉ dung lượng nhớ. Ví dụ 2764 nghĩa là bộ
nhớ có dung lượng 64 Kbit.
2. PROM
Hai loại IC PROM điển hình là 7603 và 7611.b
Chương 7. Bộ nhớ bán dẫn
270
Hình 7-16. Sơ đồ chân của IC PROM
IC 7603 có dung lượng 32 x 8 bit, tương thích với TTL. IC này có 5 đầu vào địa
chỉ từ A1 đến A16, 8 đầu ra dữ liệu từ Q1 đến Q8. Khi E = 0 thì IC cho phép xuất dữ
liệu, khi E = 1 thì các đầu ra Q bị thả nổi, nguồn +5V nạp dữ liệu bằng cách đốt cháy
cầu chì loại đầu ra là cổng 3 trạng thái.
IC M28010 là bộ nhớ có dung lượng 128K x 8 bit, có công suất thấp, nạp song
song. Nguồn cấp cho IC này là 5V, 3V, hoặc 2V phụ thuộc vào ứng dụng được chọn.
oại M28010-W có
-R có nguồn nằm trong dải 1,8
Bảng 7-1 là bảng mô tả chức năng của chân IC.
7.5. RAM
Chương 7. Bộ nhớ bán dẫn
271
RAM có khả năng cho phép viết lưu trữ dữ liệu thông tin tạm thời trong một thời
gian, sau đó lại đọc thông tin đó để tiếp tục xử lý khi cần thiết nên nó có tên là bộ nhớ
đọc/viết. Một đặc tính quan trọng khác của RAM là các dữ liệu trong RAM chỉ có tính
chất tạm thời, dễ bị xóa khi mất nguồn năng lượng cấp cho nó nên cần phải phòng bị
cho nó một nguồn phụ nhằm tránh hiện tượng mất nguồn đột ngột, trong khi quá trình
xử lý chưa kết thúc, thông tin trong RAM còn có ích.
7.5.1. Cấu trúc khốicủa RAM
Cũng như ROM, RAM cũng có 4 phần chính như mô tả trên hình 7-18. Điểm
khác biệt là:
+ Mạch điều khiển của RAM phải có thêm đầu vào R/W điều khiển hai quá trình
cơ bản trong thao tác của RAM: viết dữ liệu thông tin vào nó và quá trình xuất (đọc)
thông tin đã viết.
+ Mạch đầu ra có khả năng kiểm soát hai chiều trước khi cho phép giao tiếp với
kênh dữ liệu. Quá trình này tuân theo nguyên tắc: (đồng bộ với việc điều khiển R/W)
khi bộ nhớ đang đọc thì không được viết và ngược lại; trạng thái thứ ba có thể chờ
quyết định.
Hình 7-18. Cấu trúc 4 khối của một RAM có 8 bit dữ liệu và 8 bit địa chỉ
7.5.1.1. Mạch vào/ra của RAM
Mạch vào ra của RAM phức tạp hơn ROM. Hình 7-19 mô tả một dạng mạch
vào/ra với bốn dữ liệu từ D0 đến D3.
Các dữ liệu trên kênh dữ liệu G0, G1, G2 và G3 viết vào bộ nhớ khi tín hiệu cho
phép viết WE = 1. Khi có tín hiệu điều khiển cho phép đọc RE = 1 thì các cổng G‟0,
G‟1, G‟2 và G‟3 được điều khiển mở (đây là cổng 3 trạng thái) để xuất các dữ liệu ra
Chương 7. Bộ nhớ bán dẫn
272
kênh.
Một điều cần chú ý là các thao tác trên phải đồng bộ với việc chọn xong địa chỉ
viết hay đọc trong bộ nhớ.
Hình 7-19. Mạch vào/ra 4 bit dữ liệu của RAM
Cổng 3 trạng thái còn có khả năng đưa mức ra của G‟0, G‟1, G‟2 và G‟3 lên trạng
thái trở kháng cao, do đó, bộ nhớ được đặt trong tình trạng chờ: không cho dữ liệu ra
và cũng không thực hiện viết dữ liệu vào. Lúc này toàn bộ dữ liệu được cách ly ra khỏi
kênh dữ liệu cho an toàn.
7.5.1.2. Mạch điều khiển của RAM
Hình 7-20 mô tả một dạng mạch đơn giản đưa tới RAM 3 chế độ hoạt động khác
nhau từ 3 đầu vào điều khiển CE1, CE2 và R/W. Ở mỗi thời điểm chỉ có một trong ba
chế độ được thiết lập:
+ Khi ở chế độ đọc, xung R/W ở mức logic 1. Đồng thời các tín hiệu cho phép
chọn CE1, CE2 được kích hoạt ở mức 1 nên lúc này RE = 1, tức là chế độ đọc được
thiết lập. Khi đó tín hiệu R / W = 0 nên tín hiệu cho phép viết WE bằng 0 (cấm viết).
+ Khi ở chế độ viết, xung R/W ở mức logic 0, R / W = 1, đồng thời các tín hiệu
cho phép chọn CE1, CE2 được kích hoạt ở mức 1 nên lúc này WE = 1, tức là nó ở chế
độ viết. Khi đó tín hiệu R/W = 0 nên tín hiệu cho phép đọc RE bằng 0 (cấm đọc).
Hình 7-20. Mạch điều khiển RAM có 3 chế độ: đọc/viết/chờ
+ Tín hiệu tích cực đồng thời CE1 = CE2 = 1 ở cả hai chế độ đọc và viết phải
được chuyển cùng lúc tới mảng ô nhớ nhằm thông báo việc xuất (khi đọc) hay việc
nhập (khi viết) dữ liệu tới địa chỉ ô nhớ đã được mạch giải mã chọn.
Chương 7. Bộ nhớ bán dẫn
273
+ Khi tín hiệu CE1 . CE2 = 0 (có ít nhất một tín hiệu CE ở trạng thái không tích
cực) thì mạch điều khiển ở hình 7-20 sẽ chuyển bộ nhớ sang chế độ chờ (Standby) bất
chấp tín hiệu R/W có tích cực hay không, lúc này RE = 0 và WE = 0.
7.5.2. Cấu tạo của DRAM
7.5.2.1. Cấu tạo của một ô nhớ
Các ô nhớ được sắp xếp theo hàng và cột trong một ma trận nhớ. Địa chỉ ô nhớ
được chia thành hai phần: địa chỉ hàng và cột. Hai địa chỉ này được đọc vào bộ đệm
một cách lần lượt. Xử lý kiểu này được gọi là hợp kênh, lý do là để giảm kích thước bộ
giải mã, tức là giảm kích thước và giá thành vi mạch. Quá trình dồn kênh địa chỉ này
được điều khiển bởi các tín hiệu RAS (Row Access Strobe) và CAS (Column Access
Strobe).
Nếu RAS ở mức tích cực thấp thì DRAM nhận được địa chỉ đặt vào nó và sử
dụng như địa chỉ hàng.
Nếu CAS ở mức tích cực thấp thì DRAM nhận được địa chỉ đặt vào nó và sử
dụng như địa chỉ cột.
Hình 7-21. Cấu tạo một ô nhớ của DRAM
Một ô nhớ của DRAM gồm có một transistor trường MOS có trở đầu vào rất lớn
và một tụ điện C là linh kiện lưu trữ một bit thông tin tương ứng với hai trạng thái có
hoặc không có điện tích trên tụ.
Transistor hoạt động như một công tắc, cho phép nạp hay phóng điện tích của tụ
khi thực hiện phép đọc hay viết. Cực cửa (Gate) của transistor được nối với dây hàng
(còn gọi là dây từ-WL-Word Line) và cực máng (Drain) được nối với dây cột (còn
được gọi là dây bit BL hoặc BL -Bit Line), cực nguồn (Source) được nối với tụ điện.
Điện áp nạp trên tụ tương đối nhỏ, vì thế cần sử dụng khuếch đại nhạy trong mạch
nhớ.
7.5.2.2. Nguyên lý hoạt động của tế bào DRAM
Chương 7. Bộ nhớ bán dẫn
274
Như mục trên ta biết tế bào DRAM có cấu tạo hết sức đơn giản. Phần tử lưu giữ
một bit dữ liệu là điện dung C, thường được tạo thành bằng điện dung tiếp giáp của
MOSFET, có điện dung rất nhỏ, khoảng một vài pF. Do đó, thể tích của một tế bào
DRAM bé hơn rất nhiều so với tế bào RAM tĩnh (SRAM). Nhờ thế, bộ nhớ DRAM có
dung lượng nhớ rất lớn và giá thành thấp. Tuy nhiên, nhược điểm cơ bản của loại này
là tụ điện không thể giữ được năng lượng đã nạp lâu dài. Trong DRAM luôn xảy ra sự
tự phóng điện (dòng rò). Hiện tượng này làm điện áp trên tụ giảm dần theo thời gian
được gọi là tự bay hơi. Vì vậy cứ sau 2 ms, nếu không được nạp bồi thì dữ liệu sẽ mất
đi. Để duy trì dữ liệu cần phải định kỳ thực hiện nạp bồi. Quá trình này gọi là làm tươi
(refresh) DRAM.
7.5.2.3. Một số IC DRAM
Một số loại chip DRAM thường gặp là: TMS 4116: có dung lượng 16k x 1 bit;
IC 41256 có dung lượng 256k x 1 bit. Thời gian truy cập thông tin khoảng 150 nsec,
công suất tiêu thụ khoảng 280 mW khi làm việc (khi chờ = 28 mW).
Hình 7-23 là sơ đồ chân và sơ đồ khối của IC TMS 4116.
Hình 7-23. Sơ đồ chân và sơ đồ khối của IC TMS 4116
IC TMS 4116 là loại MOS có dung lượng 16k x 1 bit có 214 = 16384 ô nhớ, số
đường địa chỉ yêu cầu là 14. Thực ra theo phương pháp chọn kênh địa chỉ chỉ cần dùng
7 đường chứa thông tin về hàng sau đó lại chứa thông tin về cột. Muốn vậy người ta sử
dụng hai tín hiệu RAS và CAS tương ứng: khi RAS = 0 thì thông tin trên các đường
địa chỉ sẽ được mở qua mạch chốt địa chỉ hàng và khi CAS = 0 thì mở mạch địa chỉ
cột. Cấm trạng thái RAS =CAS= 0 vì tín hiệu này sẽ làm rối loạn việc xác định địa chỉ
ô nhớ. Khi đường WE= 0 thì cho phép viết để thông tin Din được nhập vào địa chỉ đã
chọn. Khi đọc thì đường WE= 1 : từ địa chỉ của ô nhớ được chọn thì thông tin sẽ được
xuất ra đường Dout.
Chương 7. Bộ nhớ bán dẫn
275
Hình 7-24 là vỏ của IC 41256 dung lượng 256k x 1 bit. Mạch cần 18 bit địa chỉ
để mã hoá cho các địa chỉ hàng và cột; nhưng trên vỏ chỉ có 9 đương địa chỉ từ A0 đến
A8.
Hai chân RAS, CAS hoạt động ở mức cao, dùng để điều khiển 9 bit địa chỉ trên
chip tới bộ giải mã địa chỉ hàng hay cột.
Hình 7-24. Sơ đồ chân của IC DRAM 41256
7.5.3. SRAM
7.5.3.1. Cấu tạo chung của SRAM
Một ô nhớ của SRAM giữ thông tin bởi trạng thái của mạch trigơ. Thuật ngữ
“tĩnh” chỉ ra rằng khi nguồn nuôi chưa bị cắt thì thông tin của ô nhớ vẫn được giữ
nguyên. Khác với ô nhớ DRAM, ở đây ô nhớ trigơ cung cấp một tín hiệu số mạnh hơn
nhiều vì đã có các transistor trong các ô nhớ, chúng có khả năng khuếch đại tín hiệu và
do đó có thể cấp trực tiếp cho các đường bit. Trong DRAM, sự khuếch đại tín hiệu
trong các bộ khuếch đại cần nhiều thời gian và do đó thời gian truy nhập dài hơn. Khi
định địa chỉ trong các trigơ ở SRAM, các transistor bổ sung cho các trigơ, các bộ giải
mã địa chỉ…cũng được đòi hỏi như ở DRAM.
Hình 7-25. Cấu tạo một ô nhớ của SRAM và DRAM
Như trong DRAM, cực cửa của transistor được nối với đường từ và cực máng nối
với cặp đường bit. Nếu số liệu được đọc từ ô nhớ, khi đó bộ giải mã hàng kích hoạt
đường dây từ WL tương ứng. Hai transistor T dẫn và nối trigơ nhớ với cặp dây bit.
Như vậy hai đầu ra Q và Q được nối với các đường bit và các tín hiệu được truyền tới
Chương 7. Bộ nhớ bán dẫn
276
bộ khuếch đại ở cuối đường dây này. Vì điện thế chênh lệch lớn nên xử lý khuếch đại
như vậy sẽ nhanh hơn trong DRAM (cỡ 10 ns hoặc ngắn hơn), do đó chip SRAM cần
địa chỉ cột sớm hơn nếu thời gian truy nhập không được giảm. Như vậy SRAM không
cần thực hiện phân kênh các địa chỉ hàng và cột. Sau khi số liệu ổn định, bộ giải mã
cột chọn cột phù hợp và cho ra tín hiệu số liệu tới bộ đệm số liệu ra và tới mạch ra.Viết số liệu được thực hiện theo cách ngược lại. Qua bộ đệm vào và bộ giải mã
cột, số liệu viết được đặt vào bộ khuếch đại phù hợp. Cùng lúc đó bộ giải mã hàng
kích hoạt đường dây từ và làm transistor T dẫn. Trigơ đưa số liệu được lưu trữ vào cặp
dây bit. Tuy vậy, bộ khuếch đại nhạy hơn các transistor nên nó sẽ cấp cho các đường
bit một tín hiệu phù hợp với số liệu viết. Do đó, trigơ sẽ chuyển trạng thái phù hợp với
số liệu mới hoặc giữ giá trị đã được lưu trữ phụ thuộc vào việc số liệu viết trùng với số
liệu đã lưu trữ hay không.
7.5.3.2. Nguyên lý hoạt động
7.5.3.2.1. Phần tử nhớ RAM tĩnh dùng NMOS.
Hình 7-26 trình bày sơ đồ phần tử nhớ RAM tĩnh.
Hình 7-26. Phần tử nhớ RAM tĩnh dùng NMOS
Trong mạch T1 và T2 làm thành bộ đảo pha, T3 và T4 cũng làm thành 1 bộ đảo
pha khác. Hai bộ đảo pha này có đầu vào và đầu ra nối chéo nhau tạo ra một trigơ RS
cơ bản, cấu trúc thành một phần tử nhớ. T1 thông T3 ngắt là trạng thái 0, T1 ngắt T3
thông là trạng thái 1. Dây Xi điều khiển T5, T6 thông hoặc ngắt, do đó điều khiển nối
đầu ra của trigơ với dây bit.
Khi Xi = 0 thì T5, T6 thông, do đó trigơ nối với dây bit khi Xi = 0 thì T5, T6 ngắt,
trigơ ngắt khỏi dây bit. T7, T8 điều khiển nối, ngắt giữa dây bit và dây dữ liệu, bằng tín
hiệu dây Yj. Khi Yj = 1 thì T7, T8 thông dây bit nối với dây dữ liệu D và …, còn khi Yj
Chương 7. Bộ nhớ bán dẫn
277
= 0 thì T7, T8 ngắt dây bit không nối với dây dữ liệu.
Không phải mỗi phần tử nhớ đều có dùng T7, T8; mà T7, T8 là dùng chung cho cả
cột phần tử nhớ.
Vậy phần tử nhớ nào mà các giá trị Xi, Yj của nó đều là 1 thì mới được nối thông
với dây dữ liệu, nghĩa là khi đó mới có thể đọc hoặc viết với phần tử nhớ đó.
Bất kì thời điểm nào thì cũng chỉ có một Xi nào đó ở mức 1 và một Yj nào đó ở
mức 1.
7.5.3.2.2. Phần tử nhớ dùng transistor lưỡng cực.
Hình 7-27 là sơ đồ phần tử nhớ dùng transistor lưỡng cực.
Hình 7-27. Phần tử nhớ lưỡng cực
Một phần tử nhớ gồm 2 transistor nhiều Emiter và 2 điện trở, cấu trúc nên một
trigơ. Một đầu Emiter nối với dây X, đầu Emiter còn lại nối riêng rẽ vào dây bit B, …
Ở trạng thái lưu giữ số liệu, điện thế dây X cỡ 0,3 V, điệnt hế dây bit cỡ 1,1 V. Khi đó
dòng điện của transistor thông qua dây X, lớp tiếp giáp bán dẫn nối với dây bit phân
cực ngược làm hở mạch giữa dây bit và trigơ.
Trạng thái “phần tử nhớ có thể là 0 (T1 thông, T2 ngắt) hoặc có thể là 1 (T1 ngắt,
T2 thông).
Khi phần tử nhớ được chọn (để đọc hoặc viết dữ liệu), điện thế dây X có mức cao
hơn cỡ 2,2 V, điện thế dây bit nhỏ hơn nên dòng điện qua transistor thông sẽ chạy ra
dây bit.
7.5.4. Một số IC SRAM
Một số IC SRAM thường gặp là IC 2148, 2114-2 của hãng Intel. Dung lượng 1k
x 4 bit. Thời gian truy cập thông tin khoảng 200 ns, công suất tiệu thụ 525 mW.
Chương 7. Bộ nhớ bán dẫn
278
IC TMS 4016 dung lượng 2k x 8 bit. Hình 7 -28 là sơ đồ chân của IC này:
IC HM 6116, họ CMOS, dung lượng 2kbyte, thời gian truy cập là 120 nsec, công
suất tiêu thụ khi làm việc là P = 180 mW .Hình 7-29 giới thiệu IC 6264, dung lượng 8
kbyte, và bảng điều kiện thao tác của nó.
Chương 7. Bộ nhớ bán dẫn
279
7.6. ĐĨA CỨNG SILICON- BỘ NHỚ FLASH
Trong những năm gần đây, một loại bộ nhớ không bay hơi mới đã xuất hiện trên
thị trường, thường được sử dụng thay thế cho các ổ đĩa mềm và cứng trong những máy
tính. Đó là bộ nhớ flash. Cấu trúc của chúng cơ bản như EEPROM, chỉ có lớp kênh
ôxit ở các ô nhớ mỏng hơn. Do vậy chỉ cần điện thế cỡ 12 V là có thể cho phép thực
hiện 10 000 chu trình xoá và lập trình. Bộ nhớ flash có thể hoạt động gần mềm dẻo
như DRAM và SRAM nhưng lại không bị mất số liệu khi bị cắt điện. Hình 7- 30 chỉ ra
sơ đồ khối của nó.
Phần chính là mạng nhớ bao gồm các ô nhớ FAMOST như được mô tả ở mục
trên. Giống như SRAM, bộ nhớ flash không dồn phân kênh địa chỉ. Các bộ giải mã
hàng và cột chọn một đường từ và một hoặc nhiều cặp đường bit. Số liệu đọc được đưa
ra ngoài bộ đệm số liệu I/O hoặc được viết vào ô nhớ đã được định địa chỉ bởi bộ đệm
này qua cổng I/O. Xử lý đọc được thực hiện với điện thế MOS thông thường là 5V. Để
V gây nên một sự chọc thủng thác lũ vào transistor nhớ để nạp vào cửa nổi. Một chip
nhớ flash 1 Mb có thể được lập trình trong khoảng 2 sec, nhưng khác với EEPROM
việc xoá được thực hiện từng chip một. Thời gian xoá cho toàn bộ bộ nhớ flash khoảng
1 sec. Xử lý đọc, lập trình và xoá được điều khiển bởi các lệnh có độ dài 2 byte được
bộ xử lý viết vào các thanh viết lệnh của mạch điều khiển flash.
Mục đích sử dụng chính của bộ nhớ flash là để thay thế cho các ổ đĩa mềm và ổ
đĩa cứng dung lượng nhỏ. Do nó là mạch tích hợp nên có ưu điểm là kích thước nhỏ và
Chương 7. Bộ nhớ bán dẫn
280
tiêu thụ năng lượng thấp, không bị ảnh hưởng của va đập. Các đĩa cứng chất rắn dựa
trên cơ sở các bộ nhớ flash có lợi thế về công suất tiêu thụ cũng như giá thành có dung
lượng tới vài Mbyte. Các card nhớ loại này có ưu điểm là không gặp phải vấn đề mất
thông tin như trường hợp RAM CMOS khi pin Ni-Cd bị hỏng. Thời gian lưu trữ thông
tin trong bộ nhớ flash ít nhất là 10 năm, thông thường là 100 năm, với khoảng thời
gian này thì các đĩa mềm và cứng đã bị hỏng rồi.
Nhược điểm của bộ nhớ flash là chỉ có thể xoá theo kiểu lần lượt từng chip hoặc
lần lượt từng trang.
7.7. BỘ NHỚ CACHE
Hình 7-31. Nguyên lý của Cache
Với các máy tính có tốc độ nhanh (trên 33MHz), cần phải xen các trạng thái đợi
khi truy xuất dữ liệu tới các DRAM rẻ tiền nhưng có thời gian thâm nhập chậm (60-
120ns). Điều này làm giảm hiệu suất của máy. Có thể giải quyết bằng cách dùng các
SRAM có thời gian thâm nhập ngắn hơn (20-25 ns, thậm chí 12 ns) nhưng giá thành
lại rất đắt. Bộ nhớ Cache kết hợp được các lợi điểm nhanh của SRAM và rẻ của
DRAM. Giữa CPU và bộ nhớ chính bằng DRAM, người ta xen vào một bộ nhớ
SRAM nhanh có dung lượng nhỏ bằng 1/10 hoặc 1/100 lần bộ nhớ chính gọi là cache;
dưới sự điều khiển của mạch điều khiển cache, bộ nhớ này sẽ lưu trữ tạm thời các số
liệu thường được gọi và cung cấp nó cho CPU trong thời gian ngắn.
Cache chứa các thông tin mới vừa được CPU sử dụng gần đây nhất. Khi CPU
đọc số liệu nó sẽ đưa ra một địa chỉ tới bộ điều khiển cache. Sau đó một trong hai quá
trình sau sẽ xảy ra:
Cache hit: nếu địa chỉ đó đã có sẵn trong RAM cache.
Cache miss: ngược lại, nếu địa chỉ đó không có sẵn trong RAM cache.
Như vậy, cache hit tỷ lệ với truy xuất thông tin có sẵn trong bộ nhớ cache
Chương 7. Bộ nhớ bán dẫn
281
SRAM, còn cache miss lại tỷ lệ với truy xuất thông tin có trong bộ nhớ chính là các
DRAM.
TÓM TẮT
Trong chương này chúng ta trình bày nguyên lý cấu tạo, các tính năng cơ bản của
các loại bộ nhớ bán dẫn: ROM, PROM, EPROM, EEPROM, SRAM, DRAM, FLASH,
CACHE.
Các chip RAM không thích hợp cho các chương trình khởi động do các thông tin
trên đó bị mất khi tắt nguồn. Do vậy phải dùng đến ROM, trong đó các số liệu cần lưu
trữ được viết một lần theo cách không bay hơi để nhằm giữ được mãi.
Trong những năm gần đây, một loại bộ nhớ không bay hơi mới đã xuất hiện trên
thị trường, thường được sử dụng thay thế cho các ổ đĩa mềm và cứng trong những máy
tính. Đó là bộ nhớ flash. Cấu trúc của chúng cơ bản như EEPROM, chỉ có lớp kênh
ôxit ở các ô nhớ mỏng hơn.
CÂU HỎI ÔN TẬP
1. Bộ nhớ ROM về cơ bản khác bộ nhớ RAM ở điểm gì?
2. Linh kiện lưu giữ bit thông tin của DRAM là linh kiện gì?
3. Linh kiện lưu giữ bit thông tin của SRAM là linh kiện gì?
4. Linh kiện lưu giữ bit thông tin của EPROM là linh kiện gì?
5. Trong EPROM, việc nạp các điện tích vào vùng cửa nổi có nghĩa là làm gì
cho nó?
6. SRAM 6264: Cần bao nhiêu bit địa chỉ cho nó khi dung lượng là 2048 từ x 8
bit? Nó có thể nhớ bao nhiêu từ 32 byte? Nếu ghép song song 4 IC này thì
dung lượng bộ nhớ tổng cộng là bao nhiêu?
7. Làm tươi bộ nhớ DRAM là gì? Tại sao phải làm tươi DRAM?
8. Một DRAM có dung lượng nhớ là 64 kbit thì cần bao nhiêu đầu vào/ra?Nó
chứa được bao nhiêu từ nhị phân 8 bit? Vẽ sơ đồ khối của bộ nhớ?
Chương 8. Cấu kiện logic khả trình
282
CHƯƠNG 8 CẤU KIỆN LOGIC KHẢ TRÌNH
GIỚI THIỆU
Trong các chương trước ngoài lý thuyết về phân tích, thiết kế hệ mạch số, cũng
đã giới thiệu các ví dụ dùng công nghệ logic số sử dụng các IC có chức năng cố định
để thiết kế mạch số. Trong chương này có trình tổng quan hơn về các công nghệ logic
số phổ biến có thể được sử dụng trong thực tế để xây dựng mạch, hệ thống số. Đặc biệt
chương này sẽ trình bày kỹ hơn về công nghệ logic khả trình với các cấu kiện logic
khả trình cho phép người dùng lập trình lại cấu hình của nó để có chức năng mới. Hai
loại cấu kiện logic khả trình CPLD, FPGA hiện đang được sử dụng khá phổ biến giúp
phát triển nhanh các ứng dụng từ đơn giản đến phức tạp. Lưu đồ thiết kế cho chúng sẽ
được trình bày trong chương này.
8.1 GIỚI THIỆU VỀ CÔNG NGHỆ LOGIC SỐ
Ngày nay công nghệ Logic số đã phát triển rất mạnh mẽ và là công nghệ chủ đạo
trong việc phát triển các sản phẩm điện - điện tử công nghiệp và dân dụng, điều khiển
– tự động, viễn thông và công nghệ thông tin. Hiện nay có có rất nhiều loại công nghệ
logic số khác nhau được sử dụng để thực hiện các thiết kế logic số. Biểu đồ phân loại
các công nghệ logic số như hình vẽ 8.1.
Trong đó gồm có:
+ Công nghệ Logic chuẩn (Standard logic): Đây là công nghệ logic truyền
thống gồm có các IC số chức năng cố định, công nghệ này có 2 họ cấu kiện logic điển
hình là TTL 74xx và CMOS 4xxx. Chức năng của mỗi cấu kiện là cố định do nhà sản
Chương 8. Cấu kiện logic khả trình
283
xuất tạo ra, người sử dụng chỉ thực hiện kết nối chúng với nhau để xây dựng mạch ứng
dụng. Các IC số theo công nghệ logic chuẩn này rất đa dạng từ IC chức năng thực hiện
các phép toán logic căn bản đến IC thực hiện các chức năng phức tạp khác như: bộ
hợp kênh, phân kênh, bộ cộng, so sánh, bộ mã hoá, giải mã, bộ đếm… Chúng là các IC
số có chức năng cố định, tức là mỗi IC thực hiện một chức năng chuyên biệt. Những
cấu kiện này được sản xuất một số lượng lớn để đáp ứng nhu cầu ứng dụng phong phú.
Để thiết kế một mạch số, nhà thiết kế có thể chọn từ các IC có sẵn phù hợp nhất cho
mạch điện. Phần thiết kế này có thể được chỉnh sửa để đáp ứng các yêu cầu chuyên
biệt của những linh kiện này.
+ Công nghệ ASIC (Application specific Integrated Circuit): Để khắc phục
những nhược điểm của việc thiết kế bằng cách sử dụng các IC chức năng cố định, các
mạch tích hợp chuyên biệt ứng dụng (ASIC-Aplication Specific IC) đã được phát
triển. Các ASIC đã được thiết kế để đáp ứng các yêu cầu chuyên biệt của một mạch và
được giới thiệu bởi một nhà sản xuất IC. Các thiết kế này quá phức tạp không thể thực
hiện bằng cách sử dụng các IC chức năng cố định được Người sử dụng có thể thiết kế
cấu hình chúng theo chức năng mong muốn, nhưng cần thực hiện công đoạn sản xuất
cuối cùng tại nhà máy để tạo ra một lại IC chuyên dụng cho mục đích riêng của người
sử dụng. Hiện nay công nghệ ASIC gồm 2 loại là: Gate Arrays và Standard Cell.
Cấu kiện Gate Arrays được cấu tạo từ mảng các logic cell cố định đã được sản
xuất trước. Mỗi logic cell gồm có vài cổng logic hoặc một Flip-Flop. Cần có một bước
sản xuất cuối cùng để thực hiện tạo ra lớp kết nối các logic cell này theo mẫu kết nối
đã được tạo ra bởi người sử dụng khi thực hiện một thiết kế xác định.
Cấu kiện Standard Cell không có cấu trúc cố định, nhà sản xuất tạo ra mặt lạ
riêng để xây dựng IC dựa vào những lựa chọn linh kiện của người sử dụng như các bộ
điều khiển, ALU, RAM, ROM, vi xử lý... từ thư viện standard cell mà nhà sản xuất đã
đưa ra. Các lớp mặt lạ này sẽ được thực hiện trong quá trình sản xuất tại nhà máy.
+ Công nghệ logic khả trình (Programmable Logic): Có một phương pháp
khác có các ưu điểm của hai phương pháp trên là sử dụng các cấu kiện logic có thể lập
trình được (PLD). Một cấu kiện logic có thể lập trình là một IC số mà người dùng có
thể cấu hình để chúng để có khả năng thực hiện các chức năng logic như mong muốn.
Chương 8. Cấu kiện logic khả trình
284
Đây là một chip LSI có chứa một cấu trúc “bình thường” và cho phép nhà thiết kế tạo
tuỳ biến cho nó để dùng cho bất kỳ ứng dụng đặc biệt nào, tức là nó có thể được người
dùng lập trình để thực hiện một chức năng cần thiết cho ứng dụng của họ.
Một số cấu trúc của PLD như: Mảng logic khả trình (PLA). Logic mảng khả trình
(PAL), Cấu kiện logic khả trình đơn giản (SPLD), và Mảng cổng có thể lập trình theo
trường (FPGA) sẽ được đề cập kỹ hơn trong các phần sau.
+ Công nghệ thiết kế vi mạch số mật độ tích hợp lớn (Full Custom VLSI
Design): Công nghệ thực hiện việc thiết kế vi mạch số ở mức Transistor trên bề mạch
của tinh thể bán dẫn, cho phép tạo ra vi mạch có chức năng mong muốn, thường sử
dụng để thiết kế các vi mạch đa dụng có tính năng mạnh, và có phạm vị ứng dụng lớn,
điển hình như các họ vi xử lý (MicroProcessor), Bộ nhớ RAM...., các vi mạch số có độ
phức tạo cao, tính năng mạnh... Khi sử dụng các họ vi xử lý để phát triển ứng dụng,
thiết kế của người sử dụng được chương trình hoá và được cài đặt vào các thiết bị nhớ.
Sự phức tạp khi sử dụng, thời gian thiết kế, cũng như độ phức tạp của ứng dụng
là khác nhau đối với mỗi loại công nghệ logic số. Biểu đồ về sự cân bằng giữa mật độ
tích hợp, mức độ phức tạp, thị trường ứng dụng của các công nghệ logic số và giá
thành cũng như thời gian phát triển sản phẩm được đưa ra trong hình 8.2.
Tóm lại trong số các công nghệ logic số hiện nay, công nghệ logic khả trình là
lựa chọn khá thích hợp cho việc phát triển các hệ thống số không qúa phức tạp, với số
lượng không lớn, thời gian phát triển nhanh, nhất là ở những nước có nền công nghiệp
điện tử cũng như sản xuất vi mạch mới phát triển như Việt Nam.
8.2 CẤU KIỆN LOGIC KHẢ TRÌNH (PLD)
Chương 8. Cấu kiện logic khả trình
285
Vi mạch lập trình, viết tắt là PLD (Programmable Logic Device), là loại cấu kiện
điện tử có nhiều ưu điểm và hiện nay đang được phát triển rất mạnh. Về nguyên lý,
chúng có cấu tạo rất giống với PROM. Việc lập trình cho PLD có thể được thực hiện
bằng các công nghệ khác nhau, dựa trên cơ sở bẻ cầu chì hoặc chuyển mạch. Tuy
nhiên, ứng dụng của PLD lại rất khác với PROM. Một PLD, được tạo thành bằng một
số cổng AND, OR, XOR hoặc cả các trigơ, có thể thực hiện nhiều hàm Boole khác
nhau.
8.2.1 SPLD
SPLD - cấu kiện logic khả trình đơn giản. Đây là loại cấu kiện số có nhiều ưu
điểm và cũng đã được phát triển rất mạnh. Về nguyên lý, chúng có cấu tạo rất giống
với PROM. Việc lập trình cho SPLD có thể được thực hiện bằng các công nghệ khác
nhau, dựa trên cơ sở thực hiện các kết nối bằng cách sử dụng cầu chì hoặc chuyển
mạch. Một SPLD, được tạo thành bằng một số mảng cổng AND, OR, XOR hoặc cả
các triger, có thể thực hiện nhiều hàm Boole khác nhau.
Các SPLD đều có cấu tạo dựa trên một trong hai dạng cấu trúc chính: mảng logic
khả trình PLA (Programmable Logic Array) và logic mảng khả trình PAL
(Programmable Array Logic).
Chương 8. Cấu kiện logic khả trình
286
Thành phần cơ bản của PLA là một mảng AND và một mảng OR lập trình được.
Mỗi mảng AND, OR gồm các hàng và các cột liên kết với nhau. Tại mỗi điểm
giao giữa hàng và cột, có một cầu chì. Khi cầu chì đóng, tại điểm đó có kết nối giữa
hàng và cột, khi cầu chì ngắt, tại đó không có kết nối. Việc đóng ngắt cầu chì được
thực hiện bằng phần mềm (do lập trình viên hoặc sử dụng công cụ In- System
Programming (ISP) – lập trình trên hệ thống)
Hình 8.4 – Kiến trúc PLA
Cấu trúc PLA tạo ra sự tổ hợp tùy ý giữa các cổng AND và OR, cho mật độ logic
cao nhưng tốc độ chậm, số lượng cầu chì lớn. Vì vậy, sau này người ta đã đưa ra một
kiểu kiến trúc khác là logic mảng khả trình PAL (Programmable Aray Logic).
Công nghệ PLD xuất hiện từ rất sớm với các công ty như Xilinx – sản xuất vi
mạch CMOS công suất cực thấp dựa trên công nghệ Flash. PLD dựa trên công nghệFlash cho phép lập trình và xoá vi mạch nhiều lần bằng điện, nhờ đó tiết kiệm được
Chương 8. Cấu kiện logic khả trình
287
thời gian so với xoá vi mạch bằng tia cực tím.
8.2.2 CPLD (Complex PLD)
CPLD thuộc về dòng chip khả lập trình PLD nhưng thiết bị logic khả trình phức
hợp (CPLD) có mật độ logic cao hơn so với các PLD đơn giản như đã xét ở trên (PLA
và PAL). CPLD bao gồm nhiều mạch logic, mỗi mạch có thể coi là một SPLD. Trong
một mạch đơn chỉ thực hiện các chức năng logic đơn giản. Các chức năng logic phức
tạp hơn cần số lượng khối nhiều hơn, sử dụng ma trận liên kết chung giữa các khối để
tạo kết nối. CPLD thường dùng để điều khiển ghép cổng phức hợp ở tốc độ rất cao
(5ns, tương đương với 200 MHz). Kiến trúc cơ bản của CPLD được minh hoạ trong
hình 8-5.
Hình 8.5 – Kiến trúc chung của CPLD
CPLD có cấu trúc đồng nhất gồm nhiều khối chức năng "Function Block" được
kết nối với nhau thông qua một ma trận kết nối trung tâm "Interconnect Array". Mỗi
Chương 8. Cấu kiện logic khả trình
288
khối function block gồm có một khối logic (logic block) - gồm các hạng tích AND và
và hạng tổng OR sắp xếp giống như PLA hoặc PAL, cho phép thực hiện các hàm logic
tổ hợp - và nhiều khối MC (Macrocell) có chứa tài nguyên là các Trigơ cho phép xây
dựng mạnh số tuần tự như các thanh ghi và mạch tuần tự... Phần lõi bên trong của
CPLD được nối ra bên ngoài thông qua các khối vào ra I/O cho phép thiết lập chức
năng cho các chân của IC có chức năng vào hoặc ra hoặc vừa là chân vào vừa là chân ra,
ngoài ra còn có thể thiết lập các chân I/O này làm việc ở các mức logic khác nhau,
có điện trở pull-up hoặc pull-down ...
Trong thực tế rất có nhiều loại CPLD khác nhau, của các hãng khác nhau, và đã
được phát triển với nhiều chủng loại, thế hệ CPLD khác nhau. Cấu tạo, dung lượng,
tính năng, đặc điểm, ứng dụng… của mỗi loại CPLD cũng rất khác nhau. Trong giáo
trình này không đi sâu trình bày cấu tạo cụ thể của các họ CPLD, mà chỉ trình bày kiến
trúc chung đơn giản nhất của CPLD. Khi sử dụng cụ thể loại CPLD nào, người học
nên tham khảo các tài liệu khác, nhất là tham khảo các tài liệu kỹ thuật được cung cấp
kèm theo cấu kiện do các hãng đưa ra. Các hãng điện tử nổi tiếng trên thế giới đang sở
hữu, phát triển, cung cấp các loại cấu kiện CPLD là Xilinx, Altera…
8.2.3 FPGA
FPGA (Field Programmable Gate Array - Ma trận cổng lập trình được theo
trường): có cấu trúc và hoạt động phức tạp hơn CPLD. Nó có thể thực hiện những
chức năng phức tạp ưu việt hơn CPLD. Năm 1985, công ty Xilinx đưa ra ý tưởng hoàn
toàn mới, đó là kết hợp thời gian hoàn thành sản phẩm và khả năng điều khiển được
của PLD với mật độ và ưu thế về chi phí của GateArray. Từ đó, FPGA ra đời. Hiện
nay, Xilinx vẫn là nhà sản xuất chip FPGA số một trên thế giới.
Cấu trúc FPGA đơn giản gồm các tế bào logic (Logic Cell hay logic Block), các
khối cách đều nhau, liên kết nhờ các đường kết nối có thể thay đổi được theo yêu cầu
của người thiết kế. Nghĩa là người thiết kế có quyền thiết kế, lập trình và thay đổi
mạch điện. Hiện nay, FPGA có mật độ khá cao, lên tới hàng trăm tỷ cổng và cấu trúc
cũng đa dạng, phức tạp hơn. Nhiều chức năng phức tạp đã được tích hợp sẵn để tăng
hiệu quả sử dụng FPGA. Ví dụ như ngoài những khối tế bào logic, nhiều họ FPGA đã
được tích hợp thêm các khối chức năng khác như các bộ nhân cứng, khối nhớ, PLL,
Chương 8. Cấu kiện logic khả trình
289
thậm chí cả một bộ vi xử lý mạnh…
Hình 8.6 - Kiến trúc chung của FPGA
Có hai loại FPGA cơ bản: loại lập trình lại được, dựa trên công nghệ SRAM và
loại lập trình một lần.
Loại lập trình lại được (dựa trên SRAM)
- SRAM xác định các kết nối
- SRAM định nghĩa các hàm logic trong bảng ánh xạ (LUT- Look Up Table)
Loại lập trình một lần:
- Kết nối dạng bẻ cầu chì
- Sử dụng các cổng logic truyền thống
Hai dạng này khác nhau về quy trình thực hiện tế bào logic và cơ chế được sử
dụng để tạo kết nối trong thiết bị.
Chip FPGA lập trình một lần sử dụng phương pháp bẻ cầu chì (kết nối được tạo
ra bằng cách đóng cầu chì) để tạo kết nối tạm thời trong chip, do đó không cần
SPROM hoặc các phương tiện khác để nạp chương trình vào FPGA. Tuy nhiên, mỗi
lần thay đổi thiết kế, phải bỏ hoàn toàn chip cũ đi. Tế bào logic OTP tương tự như
PLD với các cổng và các trigơ định trước
Chương 8. Cấu kiện logic khả trình
290
Hình 8.7 - Cấu trúc của logic cell đơn giản
Dạng FPGA quan trọng hơn và được dùng phổ biến hơn cả là dạng lập trình lại
được, dựa trên SRAM. Trên thực tế, FPGA SRAM được lập trình lại mỗi khi bật
nguồn, vì FPGA là dạng chip nhớ tạm thời. Do đó, mỗi chip FPGA đều cần có một bộ
nhớ PROM nối tiếp hoặc một bộ nhớ hệ thống.
Trong tế bào logic SRAM, thay vì các cổng thông thường, người ta sử dụng bảng
ánh xạ (LUT). Bảng này xác định các giá trị đầu ra dựa trên các giá trị đầu vào, sử
dụng để xây dựng các hàm logic tổ hợp. Trong sơ đồ “Tế bào logic SRAM” minh hoạ
ở hình vẽ 8.7, 16 tổ hợp khác nhau của 4 đầu vào sẽ xác định giá trị của đầu ra). Các
các ô nhớ SRAM cũng được sử dụng để điều khiển kết nối .
8.3 GIỚI THIỆU PHƯƠNG PHÁP THIẾT LẬP CẤU HÌNH CHO CPLD/FPGA
Để thiết kế và thiết lập cấu hình của các chip CPLD và FPGA, có hai phương
pháp phổ biến: phương pháp dùng sơ đồ mô tả và phương pháp dùng ngôn ngữ mô tả
phần cứng (HDL). Hai phương pháp trên được tóm tắt dưới đây.
8.3.1. Phương pháp dùng sơ đồ mô tả
Sơ đồ mô tả là phương pháp truyền thống người thiết kế sử dụng để xác định ma
trận cổng và các cấu kiện logic khả trình, nó cho phép xác định chính xác các cổng
cũng như cách kết nối các cổng đó để được thiết kế mong muốn. Phương pháp sử dụng
sơ đồ mô tả gồm 4 bước chính như sau:
Bước 1: Chọn thư viện cấu kiện và công cụ mô tả thiết kế. Sau đó, chọn các
cổng cần cho thiết kế từ thư viện, có thể kết hợp tuỳ ý các cổng với nhau. Ở bước này,
phải lựa chọn họ cấu kiện sẽ sử dụng, nhưng chưa phải quyết định sử dụng cấu kiện cụ
Chương 8. Cấu kiện logic khả trình
291
thể nào trong họ để đáp ứng các yêu cầu về tốc độ và kích thước.
Bước 2: Thực hiện kết nối các cổng với nhau, sử dụng lưới hoặc dây nối. Người
thiết kế có thể điều chỉnh kết nối giữa các cổng tuỳ ý theo mục đích thiết kế.
Bước 3: Gắn thêm và phân bố các bộ đệm đầu vào và đầu ra. Các bộ đệm này sẽ
xác định các chân I/O cho thiết bị.
Bước 4: Bước cuối là tạo ra netlist. Netlist là file mô tả mạch số dưới dạng text,
được tạo bởi công cụ thiết kế. Bản mô tả thiết kế giúp các chương trình khác nắm được
các cổng logic có trong mạch, cách kết nối các cổng đó, và số các chân I/O. Chuẩn để
viết file netlist phổ biến nhất là dạng EDIF (Electronic Digital Interchange Format).
Phương pháp thiết kế dùng sơ đồ mô tả có hai nhược điểm chính:
Khi thiết kế trở nên phức tạp và dùng nhiều cổng hơn, việc sử dụng phương pháp
này trở nên khó khăn, việc sửa lỗi cũng khó khăn hơn, thậm chí không khả thi.
Một nhược điểm khác của phương pháp thiết kế theo sơ đồ là khó thay đổi công
nghệ hay nhà cung cấp. Giả sử ban đầu, sử dụng chip FPGA của nhà sản xuất X để
thiết kế mạch 10 000 cổng, sau đó chuyển sang sử dụng ma trận cổng, sẽ phải thay đổi
toàn bộ các trang sơ đồ có sử dụng ma trận cổng trong thư viện của nhà sản xuất X.
8.3.2. Phương pháp dùng ngôn ngữ mô tả phần cứng (HDL)
Để khắc phục các nhược điểm trên, người ta có thể dùng phương pháp dùng
ngôn ngữ mô tả phần cứng (HDL). Có hai ngôn ngữ mô tả phần cứng phổ biến nhất:
VHDL và Verilog.
Trong phương pháp này, thay vì dùng các sơ đồ mô tả và các kết nối, người lập
trình dùng ngôn ngữ mô tả phần cứng để mô tả các tính năng và hoạt động của từng
phần trong hệ thống. Các bước chính để thiết lập cấu hình cho PLD như sau:
Bước 1: Dùng ngôn ngữ mô tả phần cứng (HDL) để mô tả các tính năng và hoạt
động của từng phần trong hệ thống. Đồng thời có thể dùng ngôn ngữ mô tả phần cứng
HDL mô tả kết nối giữa các phần trong một hệ thống. Đầu ra của quá trìnhnày là một
file ở dạng text.
Bước 2: Dùng công cụ synthesis (tổng hợp) để tạo ra file netlist từ file ở trên.
Công cụ synthesis xác định các cổng được sử dụng dựa trên mô hình hoạt động (trong
phương pháp thiết kế truyền thống, người thiết kế phải thực hiện thao tác này). Vì
Chương 8. Cấu kiện logic khả trình
292
netlist đặc trưng cho họ thiết bị và nhà sản xuất, nên phải sử dụng thư viện của nhà sản
xuất tương ứng. Hầu hết các công cụ thiết kế đều cung cấp tên các nhà sản xuất mảng
cổng, FPGA và CPLD.
Ngoài ra, khi lựa chọn hay sắp xếp ở mức cổng, người sử dụng có thể tối ưu hoá
thiét kế để số lượng cổng sử dụng ít nhất; tối ưu hoá từng phần thiết kế để tăng tốc độ;
sử dụng cấu hình cổng phù hợp để giảm công suất; sử dụng cấu hình thanh ghi cho
máy trạng thái.
Người thiết kế có thể thử nghiệm với nhiều nhà cung cấp khác nhau, nhiều họ
thiết bị khác nhau, nhiều phương pháp tối ưu khác nhau, từ đó có được nhiều giải pháp
thiết kế thay vì chỉ có một giải pháp như với phương pháp sơ đồ.
Một ưu điểm nữa của phương pháp dùng ngôn ngữ mô tả phần cứng là rất dễ
nâng cấp hệ thống. Sử dụng ngôn ngữ HDL rút ngắn thời gian thiết kế và khi thay đổi
thiết kế cũng rất đơn giản. Người thiết kế chọn thư viện và các thông số tối ưu (về tốc
độ, diện tích, …), công cụ synthesis sẽ xác định kết quả. Người thiết kế có thể lựa
chọn phương án thiết kế tối ưu sau khi thử các phương án khác nhau.
Sau khi đã tạo được file netlist, để lập trình chip PLD dựa trên cấu hình đã được
thiết lập, người lập trình cần dùng các công cụ khác. Ngoài ra, người lập trình có thể
chạy mô phỏng và kiểm tra thiết kế của mình. Các vấn đề này sẽ được đề cập rõ hơn
trong các chương sau.
8.4 YÊU CẦU CHUNG KHI THIẾT KẾ VỚI CPLD/FPGA
(Ví dụ với CPLD/FPGA của Xilinx)
8.4.1 Chọn vi mạch CPLD hoặc FPGA phù hợp
Khi phát triển các hệ thống số sử dụng CPLD/FPGA bước đầu tiên cần được thực
hiện là phân tích bài toán, lựa chọn vi mạch CPLD hoặc FPGA phù hợp. Việc chọn
được vi mạch, công nghệ phù hợp nhất cho các tiêu chuẩn thiết kế, được tiến hành
theo các yêu cầu sau:
Mật độ: là mật độ logic dự tính của linh kiện, đặc trưng bởi khái niệm "số lượng
cổng".
Số lượng thanh ghi: Phải tính được số thanh ghi cần cho bộ đếm, máy trạng
thái, thanh ghi và bộ chốt. Số lượng macrocell trong vi mạch tối thiểu phải bằng số
Chương 8. Cấu kiện logic khả trình
293
thanh ghi cần có.
Số lượng chân vào/ra: phải xác định vi mạch thiết kế cần bao nhiêu đầu vào,
bao nhiêu đầu ra.
Yêu cầu về tốc độ: Tuyến tổ hợp nhanh nhất sẽ xác định tpd (trễ truyền trong vi
mạch, tính theo ns). Mạch tuần tự nhanh nhất sẽ xác định tần số tối đa của vi mạch
(fMax).
Đóng vỏ: Phải xác định vi mạch cần gọn nhất hay chỉ sử dụng dạng QFP thông
thường. Hoặc vi mạch thiết kế thuộc dạng có lắp chân cắm, trong trường hợp này là vi
mạch PLCC.
Công suất thấp: Phải xác định sản phẩm sẽ sử dụng nguồn pin hay năng lượng
mặt trời, thiết kế có yêu cầu công suất tiêu thụ thấp hay không, vấn đề tổn hao nhiệt có
quan trọng hay không?
Chức năng cấp hệ thống: Phải xác định bo mạch có bao gồm nhiều vi mạch đa
mức điện áp hay không, giữa các vi mạch có phải chuyển mức hay không, có yêu cầu
sửa dạng xung đồng bộ hay không, có yêu cầu giao tiếp giữa bộ nhớ và bộ vi xử lý hay
không?
8.4.2 Chọn giải pháp cấu hình cho CPDL/FPGA
Lập trình ngay trên hệ thống
Các CPLD và FPGA của các hãng nói chung, của Xilinx nói riêng có thể được
lập trình ngay trên hệ thống (vi mạch đã được hàn vào mạch ứng dụng) thông qua giao
thức JTAG (Joint Test Advisory Group: Chuẩn giao tiếp ) đã được tích hợp sẵn trong
IC. Người thiết kế sử dụng cáp nạp để nạp cấu hình cho CPLD hoặc FPGA. Xilinx đưa
ra một chuẩn cáp nạp như sau:
+ MultiLINX : Cáp nạp dựa trên giao chuẩn giao tiếp nối tiếp USB hoặc RS232,
cáp nạp này có tốc độ truyền trong dải rộng và giao diện có điện áp điều chỉnh được để
phù hợp với việc giao tiếp với các hệ thống và các chân I/O hoạt động ở các mức điện
áp khác nhau 5V; 3,3V; 2,5V. Và được thiết kế để hỗ trợ để cho các phần mềm gỡ rối
phần cứng trước kia, nay chúng đã trở lên lỗi thời khi có sự ra đời của công cụ gỡ rối
phần cứng ChipScope ILA.
+ Parallel Cable IV: Cáp nạp sử dụng cổng giao tiếp song song của máy tính,
Chương 8. Cấu kiện logic khả trình
294
được phát triển để thay thế cho chuẩn cáp nạp Parallel Cable III và cho phép tăng tốc
độ lên hơn 10 lần và hỗ trợ cho tất các các vi mạch sử dụng mức điện áp I/O từ 5V
xuống 1,5V. Hiện nay chuẩn cáp nạp này được dùng phổ biến hơn cả.
Lập trình bên ngoài
Các CPLD và FPGA của Xilinx cũng có thể được lập trình bên ngoài bởi bộ lập
trình chip HW130 của Xilinx cũng như các bộ lập trình của các nhà phát triển khác.
Điều này cũng thuận tiện cho việc sử dụng các chip được lập trình trước trong thời
gian sản xuất.
Cấu hình của CPLD được nạp vào FLASH nên khi mất điện cấu hình không bị
mất đi, trong khi đó cấu hình khi hoạt động của FPGA được ghi vào SRAM nên sẽ mất
đi khi mất điện, vì vậy cần sử dụng FPGA và kết hợp với EEPROM lưu cấu hình phù
hợp, mỗi khi bật nguồn, cấu hình sẽ nạp tự động từ PROM vào FPGA. Có thể sử dụng
EEPROM nối tiếp hoặc song song, tuy nhiên thì loại EEPROM nối tiếp hay được sử
dụng hơn cả. Khi thiết kế cần chọn loại EEPROM có dung lượng phù hợp với mật độ
của các loại FPGA khác nhau.
Ngoài ra Xilinx còn cung cấp các giải pháp được thiết kế trước, dễ sử dụng để
cấu hình cho tất cả CPLD và FPGA của Xilinx, nhất là khi thiết kế các hệ thống phức
tạp. Tất cả các nội dung liên quan đến cấu hình, EEPROM cho FPGA hay ISP cho
CPLD, đều được đưa ra. Các giải pháp sử dụng công cụ “3rd part boundary scan”, các
giải pháp phần mềm kèm theo, cáp ISP, thiết bị kiểm tra tự động ATE và hỗ trợ lập
trình cũng như các thiết bị lưu trữ cấu hình.
Nhóm cấu hình System ACE
Giải pháp cấu hình hiện đại nhất là nhóm cấu hình System ACE. Với giải pháp
System ACE, người thiết kế có thể dễ dàng sử dụng giao diện vi xử lí trong System
ACE để trực tiếp phối hợp cấu hình FPGA theo các yêu cầu của hệ thống. Giải pháp
đầu tiên trong nhóm này là System ACE CF, cung cấp công nghệ điều khiển ổ đĩa
“Microdrive” kích thước một inch và “CompactFlash” cũng như bộ lưu trữ cấu hình có
dung lượng 8 gigabits. Ngoài ra, System ACE CF cũng được thiết kế trước, cung cấp
các đặc tính hiện đại để tận dụng khả năng cấu hình lại linh hoạt của FPGA, bao gồm:
- Cấu hình multi-board từ một nguồn duy nhất
Chương 8. Cấu kiện logic khả trình
295
- Quản lí bitstream đa cấu hình
- Nâng cấp cấu hình qua mạng (IRL)
- Hot-swapping
- Khởi tạo trung tâm xử lí và lưu trữ phần mềm
- Mã hóa
Với System ACE CF, người thiết kế có thể thực hiện được gần như toàn bộ các
yêu cầu cấu hình cho FPGA. Các khả năng bổ trợ hệ thống này cho phép người thiết
kế sử dụng FPGA thỏa mãn các yêu cầu định trước về mặt thiết kế và thời gian xử lí
lỗi. Ngoài ra, các cổng vi xử lí và cổng kiểm tra JTAG còn cho phép tích hợp System
ACE trong mọi hệ thống.
Một số đặc điểm của giải pháp cấu hình System ACE:
- Độ linh hoạt: Với System ACE CF, có thể sử dụng một thiết kế cho nhiều ứng
dụng khác nhau, nhờ đó giảm đáng kể thời gian hoàn thành sản phẩm. Thay vì thiết kế
vài bo mạch tương tự nhau phù hợp với các chuẩn khác nhau, giờ đây người thiết kế
chỉ phải thiết kế một bo mạch duy nhất với nhiều cấu hình được lưu trữ trong bộ nhớ
System ACE CF. Mỗi bo có thể chọn các cấu hình phù hợp với các chuẩn khác nhau
bằng cách khởi tạo giá trị mặc định tương ứng được lưu trong bộ nhớ ACE. Hệ thống
còn cho phép lưu nhiều cấu hình cho một thiết kế trong một System ACE CF đơn. Ví
dụ như trong quá trình thiết kế mẫu, người thiết kế có thể lưu các cấu hình hoạt động,
cấu hình kiểm tra và cấu hình gỡ rối trong bộ nhớ ACE, đồng thời có thể chọn các cấu
hình khác để chạy thử bản thiết kế của mình.
Để hỗ trợ quản lý nhiều bitstream và tích hợp điều khiển cấu hình FPGA với hoạt
động củahệ thống, System ACE có một cổng vi xử lí trong hệ thống. Cổng này cho
phép bộ xử lí của hệ thống thay đổi cấu hình mặc định, cấu hình lại trigơ, cấu hình lại
từng FPGA hoặc một nhóm FPGA, truy nhập vào các file không cấu hình được lưu
trong khối CompactFlash, hoặc dùng khối CompactFlash làm bộ nhớ chung cho hệ
thống.
Với các FPGA có trung tâm xử lí kèm theo, System ACE CF cung cấp giải pháp
3 trong 1 để quản lí phần cứng và phần mềm. System ACE CF có thể cấu hình khung
FPGA, khởi tạo trung tâm vi xử lí, và cung cấp các ứng dụng phần mềm cho trung tâm
Chương 8. Cấu kiện logic khả trình
296
này nếu cần mà không phải thêm bất cứ thiết bị phần cứng nào.
+ Mật độ: Với mật độ logic cao chưa từng thấy (trên 8 Gb), một System ACE CF
có thể cấu hình cho hàng trăm FPGA và có thể thay thế cho các mảng EEPROM cấu
hình. Người thiết kế có thể lưu một số lượng lớn các thiết kế khác nhau cho một mảng
FPGA trong cùng một khối nhớ. System ACE CF sử dụng hệ thống file FAT (File
Allocation Table: bảng sắp xếp file tiêu chuẩn), do đó người thiết kế có thể lưu cả
những file không ở dạng bitstream hoặc sử dụng bộ nhớ thừa làm bộ nhớ chuẩn cho hệ
thống.
+ Khả năng quản lý tập trung: System ACE CF được thiết kế để quản lí cấu
hình theo yêu cầu. Một System ACE CF có thể cấu hình cho một hoặc nhiều bo
FPGA. Khả năng tập trung cho phép đơn giản hóa quá trình quản lí và nâng cấp cấu
hình. Để thay đổi hay nâng cấp cấu hình của một hệ thống, người thiết kế có thể vào
khối nhớ, thực hiện các thay đổi cần thiết trên màn hình máy tính, chỉnh lại nội dung
trong hệ thống qua cổng vi xử lí; hoặc tải cấu hình mới về qua mạng, sử dụng IRL.
8.4.3 Chọn công cụ phần mềm phù hợp
Xilinx đã cung cấp các công cụ thiết kế điện tử hoàn chỉnh, cho phép thực hiện
thiết kế trên các thiết bị logic khả trình của Xilinx. Các công cụ này kết hợp công nghệ
tiên tiến với giao diện đồ họa linh hoạt, dễ sử dụng để người thiết kế có được thiết kế
tối ưu. Bộ công cụ phần mềm hiện đang được sử dụng rộng rãi là ISE với phiên bản
mới nhất là 10.1 (năm 2008).
Xilink cũng cung cấp ISE dưới dạng các gói phần mềm có cấu hình khác nhau
với giá thành khác nhau:
+ ISE WebPACK - bản miễn phí có thể dùng để thiết kế cho tất cả các họ CPLD
của Xilinx, và một số loại FPGA dung lượng thấp và trung bình.
+ Gói phần mềm cơ bản BASEX: có thể thiết kế cho các loại chíp sau:
Virtex-4, FPGA LX15, LX25, SX25, FX12, Spartan-3 FPGA lên đến 1500
ngàn cổng và tất cả các họ CPLD.
+ Gói phần mềm Foundation: có thể thiết kế cho tất cả các loại FPGA và CPLD
của Xilinx
Ngoài ra Xilinx còn phát triển các bộ công cụ phần mềm tiện ích khác như
Chương 8. Cấu kiện logic khả trình
297
System Generator hỗ trợ cho các thiết kế DSP (Digital Signal Processor: Bộ xử lý tín
hiệu số), hay EDK (Embbleded Dvelopment Kit: Bộ phần mềm phát triển hệ thống) hỗ
trợ cho các thiết kế nhúng.
ISE hay được dùng kết hợp với phần mềm mô phỏng ModelSim của Mentor
Graphics phiên bản XE được phát triển riêng hỗ trợ cho các họ CPLD/FPGA của
Xilinx.
8.5 LƯU ĐỒ THIẾT KẾ CHO CPLD/FPGA
8.5.1 Lưu đồ thiết kế cho CPLD
Quá trình thiết kế cho CPLD chủ yếu là thực hiện trên các công cụ phần mềm,
lưu đồ thiết kế chung cho CPLD (Ví dụ sử dụng phần mềm ISE) như hình 8.7, bao
gồm các bước như sau:
+ Nhập thiết kế (Design Entry):
Đây là bước đầu tiên và quan trọng nhất của quá trình thiết kế cho CPLD. Các
công cụ thiết kế cho phép nhập thiết kế theo các cách sau:
- Nhập thiết kế theo sơ đồ nguyên lý Schematic, người thiết kế sử dụng các modul
đã có sẵn trong thư viện Schematic để ghép nối chúng với nhau tạo thành bản thiết kế
theo yêu cầu, cách này có thể thực hiện thiết kế nhanh nhưng sẽ rất khó khăn và không
tối ưu tài nguyên của CPLD khi thiết kế phức tạp, và thiết kế không sử dụng sang công
cụ thiết kế CPLD của các hãng khác.
Từ sơ đồ nguyên lý đã thiết kế được công cụ phần mềm sẽ chuyển đổi sang file
ngôn ngữ mô tả phần cứng HDL, mà phổ biến là VHDL hoặc Verilog.
- Nhập thiết kế sử dụng ngôn ngữ mô tả phần cứng HDL (VHDL, Verilog,
ABEL, AHDL...), Người thiết kế có thể sử dụng chương trình soạn thảo để thực hiện
việc mô tả toàn bộ bản thiết kế của mình dưới dạng ngôn ngữ HDL nào đó mà công cụ
thiết kế có thể tổng hợp được. Có rất nhiều phương pháp mô tả, mức độ trừu tượng
khác nhau khi thiết kế, mỗi cách mô tả khác nhau có thể tạo ra một cấu trúc mạch khác
nhau trong CPLD mặc dù chúng có cùng chức năng.
Do đó người thiết kế cần thực hiện
phân tích bài toán, tìm hiểu tài nguyên,
cấu trúc của CPLD, yêu cầu về thời gian
Chương 8. Cấu kiện logic khả trình
298
thiết kế để sử dụng kiểu mô tả, mức độ
trừu tượng phù hợp vừa đảm bảo yêu cầu
về thời gian thiết kế vừa tối ưu được việc
sử dụng tài nguyên của CPLD.
- Nhập thiết kế dưới dạng sơ đồ:
Công cụ thiết kế còn cho phép nhập thiết
kế vào dưới dạng sơ đồ mà điển hình là
đồ hình trạng thái, sau đó chúng cũng
được chuyển đổi sang HDL.
Việc nhập thiết kế rất linh hoạt, có
thể sử dụng cả 3 cách trên để thực hiện
các phần khác nhau của thiết kế.
+ Kiểm tra, mô phỏng thiết kế (Design Verification): Thực hiện kiểm tra, mô
phỏng chức năng hoạt động của thiết kế HDL đã tạo ra ở trên. Các công cụ thiết kế
đều hỗ trợ việc mô phỏng chức năng hoạt động của bản thiết kế HDL theo mô hình
hoạt động (Behavioral Model), mức độ mô phỏng này độc lập với loại CPLD đã được
lựa chọn. Bước này có thể không cần phải thực hiện trong khi thiết kế.
+ Tổng hợp thiết kế (Design Synthesis): Sau khi hoàn thành mô phỏng thiết kế,
bước tổng hợp tiếp theo có nhiệm vụ chuyển thiết kế dưới dạng file vản bản HDL
thành dạng file netlist, thực hiện mô tả mạch thực ở mức thấp dưới dạng cổng logic và
kết nối giữa chúng với nhau. Có thể sử dụng các công cụ tổng hợp của các hãng khác
nhau.
Mỗi công cụ có thể tạo ra file netlist theo định dạng riêng (ví dụ của công cụ
thổng hợp XST của Xilinx tạo ra : XNF-Xilinx Netlist Format) nhưng người thiết kế
có thể đặt lựa chọn để tạo ra file netlist dưới dạng định dạng chuẩn EDIF (Electronic
Digital Interchange Format) mà tất cả các công cụ có thể hiểu được.
Chương 8. Cấu kiện logic khả trình
299
+ Thực hiện thiết kế (Design Implementation): Sau khi có file netlist, bước tiếp
theo là thực hiện thiết kế, nghĩa là xây dựng cấu hình cho CPLD. Bước này sử dụng
file netlist và file ràng buộc "constraints File" (mô tả các nguyên tắc thiết kế, các ràng
buộc về vật lý như gán vị trí cho các đầu vào/ra trên chip, các ràng buộc về tốc độ, thời
gian, tần số…) để tạo thiết kế sử dụng tài nguyên có sẵn của CPLD. Bước này bao
gồm các bước: Translate (biên dịch), Map (Phân bố bản thiết kế vào chip), Place and
Route (Định vị và định tuyến kết nối).
+ Translate (biên dịch): Bước này nhằm thực hiện kiểm tra thiết kế và đảm bảo
file netlist phù hợp với kiến trúc của CPLD đã chọn, kiểm tra file ràng buộc
"constraints File" của người sử dụng để phát hiện các lỗi mâu thuẫn với tham số của
CPLD đã chọn. Biên dịch thường bao gồm các quá trình: tối ưu hoá, biên dịch thành
các thành phần vật lý của cấu kiện; kiểm tra ràng buộc thiết kế. Khi kết thúc bước biên
dịch, sẽ có một bản báo cáo về các chương trình được sử dụng, danh sách các cổng I/O
và các cấu kiện được sử dụng trong thiết kế, nhờ đó người thiết kế sẽ lựa chọn được
phương án thiết kế tối ưu.
+ Map: tạo bản phân bố thiết kế tới các tài nguyên cụ thể trong CPLD. Nếu thiết
kế quá lớn so với thiết bị được chọn, quy trình này không thể hoàn thành nhiệm vụ của
mình. Quá trình Map có các tham số ràng buộc của thiết kế, ví dụ như tham số tốc độ,
thời gian của thiết kế, và đôi khi quyết định gắn thêm các thành phần logic để đáp ứng
các yêu cầu về thời gian. Map có khả năng thay đổi thiết kế xung quanh các bảng ánh
xạ để tạo khả năng thực hiện tốt nhất cho thiết kế. Quy trình này được thực hiện hoàn
toàn tự động và cần rất ít tác động đầu vào từ người sử dụng. Bước nàynhằm đưa
Chương 8. Cấu kiện logic khả trình
300
mạch thiết kế vào một thiết bị cụ thể. Bước này cũng tạo ra báo cáo xác nhận các tài
nguyên được sử dụng trong chip, mô tả chính xác các phần trong thiết kế được đặt ở vị
trí nào trong chip thực tế.
+ Place and Route (PAR - Định vị trí và định tuyến kết nối) Place là quá trình
lựa chọn vị trí phù hợp của mỗi khối chức năng trong thiết kế và đưa các cổng logic
của phần đó vào các khối logic hay các modul cụ thể trong CPLD trên cơ sở tối ưu
việc kết nối và đảm bảo về các ràng buộc về thời gian. Những phần logic hoạt động
tốc độ cao sẽ được xếp cạnh nhau để giảm độ dài đường kết nối. Route là quá trình tạo
liên kết vật lý giữa các khối logic. Hầu hết các nhà sản xuất cung cấp công cụ Place
and Route tự động cho người sử dụng. Ngoài công cụ tự động, người thiết kế có thể tự
Place and Route trong khi thiết kế. Nhà sản xuất cũng cung cấp các công cụ, như
“Floorplanner”, để nâng cao hiệu suất quá trình Place and Route do người thiết kế thực
hiện so với quá trình tự động.
Place and Route là quá trình phức tạp, do đó nó chiếm thời gian nhiều nhất. Tuy
nhiên, bước này chỉ có thể hoạt động tốt nếu Chip đã chọn đáp ứng đủ các tuyến liên kết
cho thiết kế. Nếu không, người thiết kế sẽ phải chọn chip có dung lượng lớn hơn.
Sau bước này tạo ra được file cấu hình *.jed có thể được nạp vào cho CPLD.
+ Timing Simulation (Mô phỏng có tham số thời gian): Sau bước Place and
Route người thiết kế có thể thực hiện mô phỏng thiết kế ở mức cổng logic đã được
định vị trí và định tuyến trên CPLD, phần mềm sử dụng file cấu hình đã được tạo ra và
kết hợp với thư viện về mô hình thời gian của các họ CPLD (Ví dụ ISE của Xilinx thì
dùng thư viện VITAL), để thực hiên mô phỏng hoạt động của thiết kế mà có tính đến
các tham số thời gian trễ, thời gian thiết lập… của các cổng logic trong CPLD. Bước
này rất quan trọng với những thiết kế phức tạp, tốc độ lớn.
+Configuration (Cấu hình) hay bước nạp cấu hình (Download): Gọi chương
trình điều khiển việc nạp cấu hình, thực kết nối thiết bị nạp (cáp nạp) đến CPLD và
nạp file cấu hình cho CPLD. Với CPLD của hãng Xilinx, quá trình lập trình có thể
thực hiện ngay trong hệ thống nhờ công cụ JTAG, hoặc sử dụng bộ lập trình thiết bị
chuyên dùng, ví dụ như công cụ JTAG Data I/O, theo chuẩn IEEE/ ANSI
1149.1_1190. Công cụ JTAG là một bộ các nguyên tắc thiết kế, hỗ trợ quá trình kiểm
Chương 8. Cấu kiện logic khả trình
301
tra, lập trình cho thiết bị và gỡ rối trên chip, trên bo mạch và trên hệ thống. Khả năng
lập trình trên hệ thống là ưu điểm của CPLD, cho phép lập trình lại CPLD đã được hàn
trực tiếp lên PCB. Nếu có thay đổi trong thiết kế, sẽ không phải tháo thiết bị ra khỏi bo
mạch, mà đơn giản chỉ phải lập trình lại trên hệ thống.
8.5.2 Lưu đồ thiết kế cho FPGA
Lưu đồ thiết kế cho FPGA cũng tương tự như lưu đồ thiết kế cho CPLD, chỉ khác
ở bước cuối cùng - bước Cấu hình cho FPGA. Ở bước này, đối với FPGA có thêm
bước "Create Bit file" để tạo ra file "bitstream" để nạp vào bộ nhớ cấu hình trong
FPGA thường là bộ nhớ tạm thời như SRAM. Dòng bit được nạp mang tất cả thông tin
để định nghĩa các hàm logic và các liên kết trong thiết kế. Mỗi thiết kế khác nhau có
một dòng bit khác nhau. Các thiết bị SRAM mất toàn bộ thông tin mỗi khi ngắt nguồn,
do đó khi cần thiết phải nạp dòng bit cấu hình này vào trong EEPROM (thường sử
dụng EEPROM nối tiếp). Mỗi khi thiết bị được bật nguồn file cấu hình từ EEPROM sẽ
được nạp tự động vào bộ nhớ SRAM của FPGA, và FPGA hoạt động theo cấu hình đã
được nạp đó.
TÓM TẮT
Chương này đã trình bày tổng quan về các công nghệ logic số, đặc biệt là công
nghệ logic khả trình với hai họ cấu kiện phổ biến hiện nay là CPLD và FPGA. Giới
thiệu các phương pháp lập cấu hình cho CPLD/FPGA, cũng như nhưng vấn đề cần chú
ý khi thiết kế ứng dụng dùng CPLD/FPGA. Lưu đồ thiết kế cho CPLD/FPGA cũng
được trình bày khả chi tiết trong chương này giúp bạn đọc hiểu được toàn bộ quá trình
cũng như các bước cơ bản cần được thực hiện để thiết lập cấu hình cho CPLD/FPGA
theo yêu cầu của người thiết kế.
Chương 8. Cấu kiện logic khả trình
302
CÂU HỎI ÔN TẬP
1 Trình bày các công nghệ logic số cơ bản
2 Nêu đặc điểm của các phương pháp xây dựng mạch số sử dụng công nghệ logic
chuẩn, logic khả trình, ASIC?
3 Trình bày cấu trúc của PAL, PLA, lấy ví dụ về xây dựng hàm logic sử dụng các
cấu trúc này?
4 Trình bày cấu tạo chung của CPLD, FPGA và so sánh?
5 Trình bày các phương pháp chung để thiết kế cho CPLD/FPGA
6 Trình bày các yêu câu chung khi thiết kế với CPLD/FPGA?
7 Trình bày lưu đố thiết kế cho CPLD/FPGA?
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
303
CHƯƠNG 9. NGÔN NGỮ MÔ TẢ PHẦN CỨNG VHDL
GIỚI THIỆU
Nhờ sự trợ giúp đắc lực của máy tính, phương pháp thiết kế, thử nghiệm, phân tích
các hệ thống số sử dụng các ngôn ngữ mô tả phần cứng nổi bật lên với các ưu điểm
hơn hẳn và sẽ dần thay thế các phương pháp truyền thống. Sự ra đời của ngôn ngữ
mô phỏng phần cứng đã giải quyết được rất nhiều nhược điểm lớn của các phương
pháp thiết kế trước đây: Nếu các phương pháp cũ đòi hỏi phải chuyển đổi từ mô tả
hệ thống (các chỉ tiêu về chức năng) sang tập hợp các hàm logic bằng tay thì bước
chuyển đó hoàn toàn không cần thiết khi dùng HDL. Hầu hết các công cụ thiết kế
dùng ngôn ngữ mô phỏng phần cứng đều cho phép sử dụng đồ hình trạng thái cho
các hệ thống tuần tự cũng như cho phép sử dụng bảng chân lý cho hệ thống mạch tổ
hợp. Việc chuyển đổi từ các biểu đồ trạng thái, hay bảng chân lý sang mã ngôn ngữ
mô phỏng phần cứng được thực hiện hoàn toàn tự động nhờ phần mềm thiết kế trên
máy tính.
Khi mọi lĩnh vực của khoa học đều phát triển không ngừng thì sự phức tạp của hệ
thống điện tử cũng ngày một tăng theo và gần như không thể tiến hành thiết kế thủ
công mà không có sự trợ giúp của các loại máy tính hiện đại. Ngày nay, ngôn ngữ
mô tả phần cứng HDL được dùng nhiều để thiết kế cho các thiết bị logic lập trình
được PLD từ loại đơn giản đến các loại phức tạp như FPGA, cũng như thiết kế hệ
thống VLSI.
Tóm lại người sử dụng có thể dùng VHDL để mô tả cấu trúc và hoạt động của một
mạch số, sau đó mã VHDL này có thể dùng để mô phỏng hoạt động của mạch số
trên máy tính, hay được tổng hợp thành file netlist rồi được ánh xạ đến một phần
cứng thực dùng công nghệ logic số nào đó để thực hiện hệ mạch số như đã mô tả.
Ví dụ dưới đây là mô tả VHDL cho mạch cộng toàn tổng.
9.1. LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN CỦA VHDL
VHDL là ngôn ngữ mô tả phần cứng cho các mạch tích hợp tốc độ rất cao, là một
loại ngôn ngữ mô tả phần cứng được phát triển dùng cho trương trình VHSIC (Very
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
304
High Speed Intergrated Circuit) của bộ quốc phòng Mỹ. Mục tiêu của việc phát
triển VHDL là có được một ngôn ngữ mô phỏng phần cứng tiêu chuẩn và thống
nhất cho phép thử nghiệm các hệ thống số nhanh hơn cũng như cho phép dễ dàng
đưa các hệ thống đó vào ứng dụng trong thực tế. Ngôn ngữ VHDL được ba công ty
Intermetics, IBM và Texas Instruments bắt đầu nghiên cứu phát triển vào tháng 7
năm 1983. Phiên bản đầu tiên được công bố vào tháng 8-1985. Sau đó VHDL được
đề xuất để tổ chức IEEE xem xét thành một tiêu chuẩn chung. Năm 1987 IEEE đã
đưa ra tiêu chuẩn về VHDL đâu tiên (tiêu chuẩn IEEE-1076-1987). Từ đó các phiển
bản tiếp theo của tiêu chuẩn đã ra đời. Đa số các phần mềm thiết kế hiện nay đều hỗ
trợ VHDL.
Tiêu chuẩn IEEE-1076-1987 quy định:
- Các kiểu dữ liệu cơ bản: số học (integer, real), kiểu logic (bit, boolean), kiểu ký tự
(character), kiểu thời gian (time), mảng bit (bit_vector), mảng ký tự (string), cùng
các phép toán với các kiểu dữ liệu đó.
- Các cấu trúc lệnh tuần tự và song song.
- Các đơn vị thiết kế …
Để mô tả được các tín hiệu logic nhiều trạng thái, IEEE đã bổ sung tiêu chuẩn IEEE
1164 quy định kiểu dữ liệu logic có tới 9 trạng thái (std_ulogic, và kiểu
mảng std_ulogic_vector)cùng các phép toán với kiểu dữ liệu đó.
Năm 1993, IEEE đưa ra phiên bản IEEE-1016-1993 bổ sung thêm nhiều cấu trúc,
cú pháp cho phép việc đặt tên linh hoạt hơn, bổ sung thêm lệnh XNOR, kiểu ký tự
xuất ra máy in theo tiêu chuẩn ISO-8859-1 …
Phiên bản tiêu chuẩn năm 2000 và 2002 bổ sung một số ý tưởng về về VHDL
hướng đối tượng (giống như C++), và bỏ một số hạn chế trong luật đặt tên cổng
“port”.
Ngoài tiêu chuẩn IEEE 1164, IEEE còn đưa ra một số tiểu chuẩn bổ sung cho
VHDL như:
+ IEEE 1076.1 (VHDL-AMS) tiêu chuẩn VHDL mở rộng cho mô tả mạch tương tự
và mạch tín hiệu hỗ hợp số - tương tự.
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
305
+ IEEE 1076.2 bổ sung một số kiểu dữ liệu phức (complex), thực (real).
+ IEEE 1076.3 bổ sung một số kiểu dữ liệu có dấu (signed) và không dấu
(unsigned).
+ IEEE 1076.4 - VITAL ASIC (Application Specific Integrated Circuit) Modeling
Specification) bổ sung thư viện VITAL quy định đặc tính của mô hình mạch ASIC.
+ IEEE 1076.6 bổ sung thư viện cho phép tổng hợp hệ thống số theo mô hình luồng
dữ liệu RTL
Năm 2006, ủy ban kỹ thuật VHDL của Accellera được sự ủy nhiệm của IEEE để
thực hiện các cập nhật tiếp theo cho tiêu chuẩn đã đưa phiên bản VHDL 3.0 (tiêu
chuẩn VHDL-2006) ngoài việc giữ lại đầy đủ phiên bản tiêu chuẩn cũ còn thực hiện
nhiều mở rộng cho phép việc viết và quản lý mã VHDL dễ dàng hơn. Những thay
đổi quan trọng nhất là kết hợp (IEEE 1164, IEEE 1076.2, IEEE 1076.3) thành tiêu
chuẩn chung IEEE 1076 -2006, mở rông cú pháp linh hoạt hơn cho cấu trúc lệnh
“case” và lệnh “generate”, kết hợp VHPI (VHPI - interface to C/C++) và tập con
của PSL (Property Specification Language). Những thay đổi này nâng cao chất
lượng của các mã VHLD cho phép tổng hợp, thực hiện viết testbench linh hoạt hơn,
cho phép sử dụng rộng rãi hơn việc sử dụng VHDL cho việc mô tả mức hệ thống.
Năm 2008, Accellera đã đưa ra phiên bản VHDL 4.0 (tiêu chuẩn VHDL 2008), đã
giải quyết hơn 90 vấn đề còn tồn tại của phiên bản VHDL 2006 và thêm vào các
kiểu generic nâng cấp và phiên bản này dự kiến được đưa ra dưới tiêu chuẩn IEEE
1076-2008.
Như vậy VHDL luôn luôn được chuẩn hóa, bổ sung, thay đổi, hoàn thiện… để nó
có thể đáp ứng được sự phức tạp, yêu cầu ngày càng cao của hệ thống điện tử nói
chung, hệ thống số nói riêng.
Trong chương này các mã VHDL được sử dụng chủ yếu là theo tiêu chuẩn IEEE-
1076-2002.
9.2 NHỮNG ƯU ĐIỂM CỦA VHDL
VHDL được phát triển để giải quyết các khó khăn trong việc mô phỏng, thiết kế,
phát triển, thay đổi và lập tài liệu cho các hệ thống số. Như ta đã biết, một hệ thống
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
306
số có rất nhiều tài liệu mô tả. Để có thể vận hành bảo trì sửa chữa một hệ thống ta
cần tìm hiểu kỹ lưỡng tài liệu đó. Với một ngôn ngữ mô phỏng phần cứng tốt việc
xem xét các tài liệu mô tả trở nên dễ dàng hơn vì bộ tài liệu đó có thể được thực thi
để mô phỏng hoạt động của hệ thống. Như thế ta có thể xem xét toàn bộ các phần tử
của hệ thống hoạt động trong một mô hình thống nhất.
VHDL được phát triển như một ngôn ngữ độc lập không gắn với bất kỳ một phương
pháp thiết kế, một bộ mô tả hay công nghệ phần cứng nào. Người thiết kế có thể tự
do lựa chọn công nghệ, phương pháp thiết kế trong khi chỉ sử dụng một ngôn ngữ
duy nhất. Và khi đem so sánh với các ngôn ngữ mô phỏng phần cứng khác ta thấy
VHDL có một số ưu điểm hơn hẳn các ngôn ngữ khác:
+ Thứ nhất là tính công cộng: VHDL được phát triển dưới sự bảo trợ của chính phủ
Mỹ và hiện nay là một tiêu chuẩn của IEEE. VHDL được sự hỗ trợ của nhiều nhà
sản xuất thiết bị cũng như nhiều nhà cung cấp công cụ thiết kế mô phỏng hệ thống.
+ Thứ hai là khả năng hỗ trợ nhiều công nghệ và phương pháp thiết kế. VHDL cho
phép thiết kế bằng nhiều phương pháp ví dụ phương pháp thiết kế từ trên xuống,
hay từ dưới lên dựa vào các thư viện sẵn có. VHDL cũng hỗ trợ cho nhiều loại công
cụ thiết kế mạch như sử dụng công nghệ đồng bộ hay không đồng bộ, sử dụng ma
trận lập trình được hay sử dụng mảng ngẫu nhiên.
+ Thứ ba là tính độc lập với công nghệ: VHDL hoàn toàn độc lập với công nghệ chế
tạo phần cứng. Một mô tả hệ thống dùng VHDL thiết kế ở mức cổng logic có thể
được chuyển thành các bản tổng hợp mạch khác nhau tuỳ thuộc công nghệ chế tạo
phần cứng mới ra đời nó có thể được áp dụng ngay cho các hệ thống đã thiết kế .
+ Thứ tư là khả năng mô tả mở rộng: VHDL cho phép mô tả hoạt động của phần
cứng từ mức hệ thống cho đến mức cổng logic. VHDL có khả năng mô tả hoạt động
của hệ thống trên nhiều mức nhưng chỉ sử dụng một cú pháp chặt chẽ thống nhất
cho mọi mức. Như thế ta có thể mô phỏng một bản thiết kế bao gồm cả các hệ con
được mô tả chi tiết.
+ Thứ năm là khả năng trao đổi kết quả: Vì VHDL là một tiêu chuẩn được chấp
nhận, nên một mô hình VHDL có thể chạy trên mọi bộ mô tả đáp ứng được tiêu
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
307
chuẩn VHDL. Các kết quả mô tả hệ thống có thể được trao đổi giữa các nhà thiết kế
sử dụng công cụ thiết kế khác nhau nhưng cùng tuân theo tiêu chuẩn VHDL. Cũng
như một nhóm thiết kế có thể trao đổi mô tả mức cao của các hệ thống con trong
một hệ thống lớn (trong đó các hệ con đó được thiết kế độc lập).
+ Thứ sáu là khả năng hỗ trợ thiết kế mức lớn và khả năng sử dụng lại các thiết kế:
VHDL được phát triển như một ngôn ngữ lập trình bậc cao, vì vậy nó có thể được
sử dụng để thiết kế một hệ thống lớn với sự tham gia của một nhóm nhiều người.
Bên trong ngôn ngữ VHDL có nhiều tính năng hỗ trợ việc quản lý, thử nghiệm và
chia sẻ thiết kế. Và nó cũng cho phép dùng lại các phần đã có sẵn.
9.3 CẤU TRÚC NGÔN NGỮ CỦA VHDL
VHDL là ngôn ngữ cho phép mô tả các thiết bị phần cứng số trừu tượng, nó không
dựa vào công nghệ thiết bị phần cứng số, hay phương pháp được sử dụng để thiết kế
thiết bị số cụ thể nào đó. Những khái niệm, mô hình trừu tượng của thiết bị phần
cứng số được đưa ra như là nền tảng của ngôn ngữ. Do đó dùng VHDL cho phép
mô tả được hầu hết các hệ thống phần cứng số. Các mô hình trừu tượng gồm:
Mô hình hành vi (a Model of Behavior).
Mô hình thời gian (a Model of Time).
Mô hình cấu trúc (a Model of Structure).
Để thực hiện mô tả cho một hệ thống số nào đó cần thực hiện theo các bước như
sau:
+ Phân tích yêu cầu của hệ thống số cần phải thiết kế hoặc cần phải mô tả.
+ Phân tách hệ thống thành những khối con.
+ Xác định mô hình mô tả phù hợp cho mỗi khối con hoặc cho cả hệ thống.
+ Sử dụng ngôn ngữ VHDL để mô tả hệ thống số theo các mô hình đã xác định.
Như vậy việc nắm chắc cấu trúc, cú pháp, các mô hình mô tả của ngôn ngữ là rất
quan trọng, quyết định chủ yếu đến thành công trong việc mô tả hệ thống số cần
thiết kế.
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
308
VHDL cũng có nhiều điểm giống như một ngôn ngữ lập trình bậc cao, có cấu trúc,
có cú pháp riêng, có cách tổ chức chương trình, có từ khóa, có phương pháp biểu
diễn số liệu riêng...
Cấu trúc ngôn ngữ cơ bản của VHDL gồm:
Đối tượng: Quy định các dạng tín hiệu cố định, tín hiệu, cổng vào - ra, hay tín hiệu
đệm …
Các kiểu dữ liệu: Quy định các kiểu dữ liệu có thể được dùng để gán cho mỗi đối
tượng.
Các phép toán: Quy định các phép toán sử dụng cho mỗi loại dữ liệu.
Các đơn vị thiết kế: Các thành phần cơ bản cấu trúc lên một chương trình mã mô
tả dùng VHDL.
Các cấu trúc lệnh tuần tự: Cấu trúc câu lệnh thực hiện theo tiến trình tuần tự,
thường dùng mô tả các cấu trúc mạch tuần tự của mạch số.
Các cấu trúc lệnh song song: Cấu trúc câu lệnh thực hiện song song, thường dùng
mô tả các cấu trúc mạch tổ hợp.
Chú ý:
- Trong các đoạn mã mô tả VHDL trong chương các từ khóa đều được in đậm.
- Trong VHDL không phân biệt chữ hoa, chữ thường.
- Ghi chú trong VHDL dùng dấu “--“ (-- Ghi chú)
9.3.1 Đối tượng trong VHDL
Trong ngôn ngữ VHDL gồm có 4 đối tượng là: tín hiệu - signal, biến - variable,
hằng - constant, tham số chung – generic. Mỗi đối tượng được khaibáo dựa vào từ
khóa tương ứng và chúng có mục đích sử dụng khá nhau.
+ Tín hiệu – Signal: là đối tượng để biểu diễn đường kết nối các giữa các cổng
vào/ra của thực thể (mạch số), giữa các cổng vào/ra của các khối thành phần phần
cứng bên trong mạch số… Chúng là phương tiện truyền dữ liệu động giữa các thành
phần của mạch số.
Tín hiệu có tính toàn cục rất cao, chúng có thể được khai báo trong package (tín
hiệu toàn cục, được sử dụng bởi một số thực thể), khai báo trong thực thể - Entity
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
309
(tín hiệu nội bộ dùng trong thực thể, có thể được tham chiếu bởi bất kỳ kiến trúc
nào của thực thể đó), khai báo trong kiến trúc – Architecture (tín hiệu nội bộ dùng
trong kiến trúc, có thể được sử dụng trong bất cứ cấu trúc lệnh nào trong kiến trúc).
Các tín hiệu có thể được sử dụng nhưng không được khai báo trong tiến trình –
process, trong thủ tục - proceduce, trong hàm – function, vì tiến trình và thủ tục,
hàm là thành phần cơ sở của mô hình và chúng được coi như các hộp đen.
Cú pháp khai báo tín hiệu như sau:
Signal tên_tín_hiệu {,tên_tín_hiệu}:kiểu_dữ_liệu
[:=giá_trị_khởi_tạo];
Ví dụ: Signal a,b,c: Bit:=‟1‟; -- Giá trị khởi tạo là
„1‟;
Signal y, reg: std_logic_vector(3 downto 0):=”0000”;
variable tên_biến {,tên_biến}: kiểu_dữ_liệu
[:=giá_trị_khởi_tạo];
Ví dụ: variable x : Bit:=‟1‟;
variable Q: std_logic_vector(3 downto 0);
Nếu không được khởi tạo giá trị ban đầu biến sẽ nhận giá trị ban đầu là giá trị thấp
nhất trong các giá trị thuộc miền xác định của kiểu dữ liệu.
Đối tượng tín hiệu - Signal cũng có thể chứa dữ liệu trung gian nhưng chúng lại
không được sử dụng vì những lý do sau:
- Việc sử dụng biến hiệu quả hơn vì giá trị của biến được gán ngay lập tức trong
process, trong khi đó tín hiệu chỉ được lập kế hoạch để thực hiện và chỉ được cập
nhật toàn bộ sau khi kết thúc process.
- Trong quá trình chạy mô phỏng hay tổng hợp, biến chiếm ít bộ nhớ hơn trong khi
tín hiệu cần nhiều thông tin để có thể lập kế hoạch thực hiện cũng như để chứa các
thuộc tính của tín hiệu.
- Sử dụng tín hiệu phải yêu cầu có lệnh wait để thực hiện đồng bộ phép gán tín hiệu
với phép lặp thực hiện theo cách sử dụng quen thuộc.
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
310
+ Hằng –constant: đối tượng hằng được gán cho các giá trị cụ thể của một kiểu dữ
liệu khi được tạo ra và không đổi trong toàn bộ quá trình thực hiện. Hằng có thể
dùng để mô tả cho tín hiệu không đổi (ví dụ tín hiệu GND, VCC,…). Hằng cũng có
tính toàn cục giống như tín hiệu và có thể được khai báo trong package, entity,
architecture, proceduce, function, process…
Cú pháp khai báo hằng:
constant tên_hằng {,tên_hằng}: kiểu_dữ_liệu :=giá_trị_khởi_tạo;
Ví dụ: constant GND : std_logic:=‟0‟;
constant PI: real:=3.1414;
constant datamemory : memory := (('0','0','0','0'),
('0','0','0','1'),
('0','0','1','1'));
+ Tham số chung – Generic: Dùng để khai báo tham số cho mô hình mạch số, và
chỉ được khái báo trong phần Entity.
Cú pháp khai báo tham số chung:
Generic(Tên_tham_số {, Tên_tham_số}: kiểu_dữ_liệu
:=giá_trị_khởi_tạo);
Ví dụ:
entity Logic_AND is
generic( delay: Time:=1ns);
port(A, B : in std_logic;
X : out std_logic);
end Logic_AND;
Tóm lại: Các đối tượng trong VHDL có mục đích sử dụng, phạm vi sử dụng khác
nhau, nhưng chúng có cú pháp khai báo chung như sau:
Đối_tượng tên_đối_tượng : kiểu_dữ_liệu
{:=giá_trị_khởi_tạo}
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
311
Các đối tượng khi khai báo phải được xác định kiểu dữ liệu tương ứng. VDHL định
nghĩa nhiều kiểu dữ liệu khác nhau để phù hợp với việc mô tả, thiết kế, mô phỏng
các hệ thống số khác nhau trong thực tế.
9.3.2 Kiểu dữ liệu trong VHDL
Trong VHDL có 4 dạng dữ liệu:
Vô hướng : gồm các dữ liệu có giá trị đơn như bit, boolean, integer, real, physical,
character, std_logic và std_ulogic, enumerated (kiểu liệt kê)...
Kiểu ghép: các dữ liệu dưới dạng một nhóm các thành phần như mảng, bảng ghi
(record). Bit_logic_vector, std_logic_vector và String đều là những dạng dữ liệu
ghép đã được định nghĩa sẵn.
Mảng hai chiều (2-D Arrays): các dữ liệu có dạng mảng 2 chiều, được tạo nên từ 1
mảng của một mảng 1 chiều ( hay một bản ghi).
Kiểu dữ liệu con (Subtypes): tập dữ liệu con của một dữ liệu đã có sẵn, được
người dùng tự định nghĩa dựa trên những dạng có sẵn.
Các kiểu dữ liệu đã được định nghĩa trong gói dữ liệu chuẩn trong thư viện chuẩn
Standard Library của VHDL là: bit, boolean, integer, real, physical, character,
std_logic and std_ulogic, Bit_logic_vector, std_logic_vector, và String và một số
kiểu dữ liệu con. Do các kiểu dữ liệu trên đã được định nghĩa trong các thư viện
chuẩn của VHD nên khi sử dụng các kiểu dữ liệu này chỉ cần khai báo thư viện
tương ứng để có thể sử dụng chúng cũng như các phép toán tương ứng với chúng.
Cú pháp chung định nghĩa kiểu dữ liệu trong VHDL như sau:
Type Tên_kiểu is giới_hạn_giá_trị_của_kiểu
Các kiểu dữ liệu chuẩn được trình bày chi tiết sau đâu:
a. Kiểu vô hướng
- Bit : Kiểu liệt kê với 2 giá trị „0‟ và „1‟, đặc trưng cho 2 mức logic thấp và cao.
Kiểu Bit đã được định nghĩa như sau: Type Bit is („0‟, „1‟);
- Boolean: Kiểu liệt kê với 2 giá trị false và true. Kiểu Boolean đã được định nghĩa
như sau: Type Boolean is (false, true);
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
312
- Integer: Kiểu số nguyên với những giá trị dương hoặc âm, độ lớn mặc định là 32
bit với giới hạn giá trị: từ -2147483647 đến +2147483647. Khi sử dụng có thể giới
hạn miền xác định theo giới hạn giảm dần dùng từ khóa downto hoặc tăng dần
dùng từ khóa to:
signal A : integer range 0 to 7; -- A số nguyên 3 bit
variable B : integer range 15 downto 0; -- B số nguyên 4
bit
signal C : integer range 15 downto -15; -- C số nguyên 5
bit
Các cách biểu diễn số nguyên dạng thập phân:
+ digit[underline]digit, ví dụ : 0, 1, 123_456_789 , -123_5678…
+ digit(E)digit, ví dụ: 987E6 (=987.106)…
Các cách biểu diễn dưới dạng cơ số xác định:
+ base#based_integer#[exponent], ví dụ: 2#1100_0100#, 16#C4#, 4#301#E1,
(=196).
- Real: Kiểu số thực có giới hạn từ -1.0E+38 đến 1.0E+38, khác với kiểu integer
kiểu Real khi sử dụng thường được định nghĩa thành kiểu dữ liệu con riêng và có
giới hạn miền xác định, ví dụ:
signal a: Real:=-123E-4;
type CAPACITY is range -25.0 to 25.0 ;
signal Sig_1 : CAPACITY := 3.0 ;
type PROBABILITY is range 1.0 downto 0.0;
constant P : PROBABILITY := 0.5 ;
Các cách biểu diễn số thực:
+ Biểu diễn dưới dạng thập phân: integer[.integer][exponent], ví dụ: 0.0, 0.5,
1.1234_5678, 12.4E-9…
+ Biểu diễn dưới dạng cơ số xác định:
base#based_integer[.based_integer ]#[exponent]
Ví dụ: 2#1.111_1111_111#E+11 (=1,1023.103), 16#F.FF#E2 (=4095.0)
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
313
- Character: Kiểu ký tự - kiểu dữ liệu liệt kê với miền xác định là tập hợp các ký tự
ASCII. Biểu diễn của giá trị Character: „A‟, „a‟, „*‟, „ „, NUL, ESC…
Kiểu Vật lý – Physical: được sử dụng để biểu diễn các đại lượng vật lý như khoảng
cách, điện trở, dòng điện, thời gian… Kiểu vật lý cung cấp đơn vi cơ bản và các đơn
vị kế tiếp được định nghĩa theo đơn vị cơ bản, đơn vị nhỏ nhất có thể biểu diễn
được là đơn vị cơ bản. Trong thư viện chuẩn của VHDL kiểu Time (kiểu dữ liệu
thời gian) là kiểu vật lý duy nhất đã được định nghĩa.
type Time is range <xác_định giới hạn>
units
fs; -- Đơn vị cơ bản
ps = 1000 fs;
ns = 1000 ps;
us = 1000 ns;
ms = 1000 us;
sec = 1000 ms;
min = 60 sec;
hr = 60 min;
End Units;
Ví dụ sử dụng:
constant Tpd : time := 3ns ;
...
Z <= A after Tpd ;
- Std_logic và Std_ulogic: kiểu dữ liệu logic nhiều mức đã được định nghĩa trong
gói std_logic_1164, so với kiểu Bit thì chúng có thể mô tả chính xác và chi tiết hơn
cho các phần cứng số, chúng còn xác định được cường độ khác nhaucủa các tín
hiệu số. Đây là các kiểu dữ liệu rất quan trọng thường được sử dụng để mô tả cho
các tín hiệu trong các hệ thống số cho mục đích thiết kế, tổng hợp, hiện thực hệ
thống đó bằng mạch cứng.
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
314
type std_ulogic is
(‘U‟, -- Uninitialize
„X‟, -- Forcing Unknown
„0‟, -- Forcing Zero
„1‟, -- Forcing One
„Z‟, -- High Impedance
„W‟, -- Weak Unknown
„L‟, -- Weak Zero
„H‟, -- Weak One
„-„ -- Don‟t Care
) ;
type std_logic is
(‘U‟, -- Uninitialize
„X‟, -- Forcing Unknown
„0‟, -- Forcing Zero
„1‟, -- Forcing One
„Z‟, -- High Impedance
„W‟, -- Weak Unknown
„L‟, -- Weak Zero
„H‟, -- Weak One
„-„ -- Don‟t Care
);
Ý nghĩa của các mức logic như sau:
„U‟, -- Uninitialize : Mức khởi tạo
„X‟, -- Forcing Unknown: Mức không xác định chiếm ưu thế
„0‟, -- Forcing Zero : Mức logic thấp chiếm ưu thế
„1‟, -- Forcing One : Mức logic cao chiếm ưu thế
„Z‟, -- High Impedance : Mức trở kháng cao
„W‟, -- Weak Unknown : Mức không xác định yếu
„L‟, -- Weak Zero : Mức logic thấp yếu
„H‟, -- Weak One : Mức logic cao yếu
„-„ -- Don‟t Care : Không quan tâm đến mức logic
Các mức logic chiếm ưu thế bao giờ cũng có cường độ lớn hơn các mức logic yếu,
ví dụ nếu đầu ra của một cổng logic có trạng thái cao được nối với tín hiệu GND,
trong trường hợp này thì đầu ra chính là mức logic cao yếu „H‟ còn tín hiệu GND
có mức logic thấp chiếm ưu thế „0‟, như vậy mức trạng thái của đầu ra đó sẽ bị kéo
xuống mức logic chiếm ưu thế „0‟, điều này có thể làm hỏng cổng logic.
Hai kiểu dữ liệu std_logic và std_ulogic tương tự nhau, chúng chỉ khác nhau ở chỗ
là kiểu std_ulogic không có hàm phân giải (unresolved), còn kiểu std_logic có hàm
phân giải – hàm quyết định giá trị tín hiệu, do đó sẽ có lỗi khi các tín hiệu kiểu
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
315
std_ulogic được nối chung vào 1 điểm. Thư viện cũng cung cấp hàm phát hiện lỗi
này của các tín hiệu kiểu std_ulogic.
Nếu không có ràng buộc gì đặc biệt khi thiết kế hệ thống số thi nên dùng kiểu
std_logic. Vì thực thế hệ thống số hay được thiết kế theo kiểu sử dụng bus tín hiệu
chung, nên sẽ có nhiều tín hiệu khác nhau của các khối con khác nhau cùng nối
chung vào bus.
Ví dụ như cách mô tả sau cho ta thấy sự khác nhau về việc sử dụng kiểu dữ liệu
std_logic và std_ulogic trong quá trình chạy mô phỏng hay tổng hợp từ mã VHDL.
Theo mã mô tả thì tín hiệu A, B, C cùng nối chung vào tín hiệu Out_1, Reg_Out. Vì
Reg_Out có kiểu std_logic, nên chương trình sẽ không báo lỗi vì kiểu dữ liệu này
có hàm phân giải để quyết định mức logic của Reg_Out theo các mức logic chiếm
ưu thế trong 3 tín hiệu A, B, C.
(Ký hiệu “<=” dùng ở trên là lệnh gán tín hiệu (sẽ được trình bày chi tiết hơn ở
phần sau) lệnh gán tín hiệu thực hiện được với 2 dữ liệu cùng kiểu, cùng độ lớn, giá
trị của tín hiệu bên phải sẽ được gán cho tín hiệu bên trái).
- Kiểu dữ liệu liệt kê tự định nghĩa: Kiểu dữ liệu liệt kê, do người sử dụng tự định
nghĩa, cho phép mô tả rất sáng sủa, và linh hoạt cho các mô hình phần cứng số với
mức độ trừu tượng cao. Kiểu dữ liệu này dùng nhiều mô tả đồ hình trạng thái (Máy
trạng thái), các hệ thống phức tạp…
Ví dụ:
type My_State is ( RST, LOAD, FETCH, STOR, SHIFT) ;
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
316
. . .
signal STATE, NEXT_STATE : My_State ;
Kiểu dữ liệu My_State gồm 5 giá trị RST, LOAD, FETCH, STOR, SHIFT. Các
chương trình phần mềm thiết kế thường mặc định mẵ hóa các giá trị đó bằng số nhị
phân 3 bit. Tuy nhiên các chương trình phần mềm thiết kế thường cho phép gán giá
trị bit nhị phân tùy ý cho các giá trị của kiểu dữ liệu liệt kê tự định nghĩa này.
b. Kiểu dữ liệu ghép
Tương tự các ngôn ngữ lập trình, VHDL cũng có các kiểu dữ liệu ghép là nhóm các
phần tử dữ liệu theo dạng mảng (array) hoặc bảng ghi (record).
+ Mảng – Array:
Mảng là nhóm nhiều phần tử có cùng kiểu dữ liệu với nhau thành đối tượng duy
nhất. Mỗi phần tử của mảng có thể được truy cập bằng một hoặc nhiều chỉ số của
mảng. Cú pháp định nghĩa kiểu dữ liệu mảng như sau:
Type tên_mảng is array (khoảng _của _chỉ số) of
kiểu_của_phần_tử;
Ví dụ một số cách khai báo và sử dụng dữ liệu mảng:
type WORD is array (3 downto 0) of std_logic ;
signal B_bus : WORD ;
type DATA is array (3 downto 0) of integer range 0 to 9
;
signal C_bus : DATA ;
Các kiểu dữ liệu mảng đã được định nghĩa trong thư viện chuẩn của VHDL (các
kiểu dữ liệu vector) là:
Bit_logic_vector (mảng dữ liệu kiểu Bit).
Std_logic_vector (mảng dữ liệu kiểu std_logic)
Std_ulogic_vector (mảng dữ liệu kiểu std_ulogic).
String (mảng dữ liệu kiểu Chacracter).
Ngoài ra có có kiểu Signed (Kiểu logic có dấu) và Unsigned (Kiểu logic không
dấu) được định nghĩa trong thư viện std_logic_arith. Chúng tương tự như kiểu
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
317
std_logic_vector. Với Signed thì bit đầu tiên là bit dấu, và số âm được biểu diễn
dưới dạng mã bù 2. Ví dụ “1101“ nếu là kiểu Unsigned thì có giá trị thập phân là
13, còn nếu là kiểu Signed thì có giá trị thập phân là -3.
Một số ví dụ sử dụng các kiểu dữ liệu vector như sau:
signal My_BusA, My_BusB: bit_vector (3 downto 0);
signal My_BusC : bit_vector (0 to 3);
signal Data_Word : std_logic_vector (11 downto 0);
signal Data1 : signed (0 to 7) ;
signal Data2 : unsigned (8 downto 1);
variable Warning2: string(1 to 30):= “ Unstable,
Aborting Now” ;
constant Warning3: string(1 to 20):= “ Entering FSM
State2”;
Một số phép toán thao tác với phần tử mảng:
- Phép gán cho mảng: 2 mảng phải cùng kiểu, cùng độ lớn, phép gán sẽ thực hiện
gán theo từng phần tử theo thứ tự từ trái sang phải:
Data_Word <= ”101001101111” ;
Data_Word <= X”A6F”;
Data_Word <= O”5157”;
Data_Word <= B”1010_0110_1111” ;
Cách biểu diễn số liệu bit_vector và std_logic_vector: B|O|X ”giá_trị” (dùng dấu
nháy kép). Trong đó B : Binary -Kiểu nhị phân, O: Octal - kiểu bát phân, X:
hexadecimal.
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
318
X”1AF”=B”0001_1010_1111”= B”000_110_101_111”=O”0657”
- Phép gộp ( ): cho phép nhóm cả dữ liệu vô hướng và dữ liệu mảng để thuận tiện
cho các phép gán cho mảng:
signal H_BYTE, L_BYTE: std_logic_vector ( 0 to 7);
signal Q_Out : std_logic_vector (31 downto 0);
signal A, B, C, D : std_logic;
signal WORD : std_logic_vector (3 downto 0);
...
(A,B,C,D)<=WORD; -- A<=WORD[3], B<=WORD[2], C<=WORD[1],
D<=WORD[0].
Chú ý: Phép gộp ở vế bên trái chỉ dùng với kiểu dữ liệu vô hướng.
WORD <= ( 2 => „1‟, 3 => D, others => „0‟ ); --
WORD=”D100”
Q_Out <= (others => „0‟) ;
WORD <= ( A, B, C, D ) ;
H_Byte <= (7|6|0=>‟1‟, 2 to 5 => „0‟ );-- Bit 7, 6, 0
của H_Byte
-- được gán bằng „1‟, từ bit 2 đến bit 5 được gán bằng
„0‟.
L_Byte <= (3=>‟1‟, 1 to 2 => „0‟, 4 to 7 => „1‟);
Chú ý: “others” có thể được sử dụng khi gán mặc định, nó có ý nghĩa là các tất cả
các phần tử còn lại được gán bằng một giá trị nào đó) .
+ Bảng ghi – Record:
Bảng ghi là nhóm nhiều phần tử có kiểu dữ liệu khác nhau thành đối tượng duy
nhất.
Mỗi phần tử của bản ghi được truy nhập tới theo tên trường.
Các phần tử của bản ghi có thể nhận mọi kiểu của ngôn ngữ VHDL kể cả mảng và
bảng ghi.
Ví dụ định nghĩa kiểu dữ liệu bảng ghi như sau:
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
319
type OPCODE is record
PARITY : bit;
ADDRESS : std_logic_vector ( 0 to 3 );
DATA_BYTE : std_logic_vector ( 7 downto 0 );
NUM_VALUE : integer range 0 to 6;
STOP_BITS : bit_vector (1 downto 0);
end record ;
. . .
signal TX_PACKET, RX_PACKET : OPCODE;
Cách truy nhập và gán dữ liệu cho các trường của bảng ghi: Các phần tử của bảng
ghi được truy nhập theo tên bảng ghi và tên trường, 2 thành phần này được ngăn
cách bởi dấu „.‟. Xét một số ví dụ sau để hiểu cách truy nhập và gán dữ liệu cho
bảng ghi:
TX_PACKET<= ( „1‟,”0011”,”11101010”,5,”10” ) ;
TX_PACKET.ADDRESS <= (“0011”);
TX_PACKET <= RX_PACKET;
TX_PACKET.ADDRESS <= RX_PACKET.ADDRESS;
c. Kiểu dữ liệu mảng 2 chiều (2-D Array)
Mảng 2 chiều là kiểu dữ liệu mảng của các phần tử mảng một chiều hay bảng ghi.
Một số ví dụ định nghĩa và khai báo kiểu dữ liệu mảng 2 chiều như sau:
type Mem_Array is array (0 to 3) of std_logic_vector (7 downto 0);
type Data_Array is array ( 0 to 2 ) of OPCODE ;
...
signal My_Mem:Mem_Array ;
signal My_Data:Data_Array ;
-- Ví dụ ứng dụng dùng mảng 2 chiều khởi tạo một vùng nhớ ROM
constant My_ROM:REM_Array := (0 =>(others=>„1‟),-- gán cho phần tử thứ
nhất
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
320
1 => “10100010”, -- gán cho phần tử thứ 2
2 => “00001111”, -- gán cho phần tử thứ 3
3 => “11110000”);-- gán cho phần tử thứ 4
d. Kiểu dữ liệu con:
Là một tập hợp con của các kiểu dữ liệu đã được định nghĩa khác. Phép khai báo
kiểu dữ liệu con có thể nằm ở mọi vị trí cho phép khai báo kiểu dữ liệu. Cú pháp
khai báo chung:
Subtype Tên_kiểu_dữ_liệu_con is xác_định_kiểu_dữ_liệu_con;
Ví dụ: subtype My_Int is integer range 0 to 255 ;
subtype My_Small_Int is My_Int range 5 to 30 ;
subtype word is bit_vector(31 downto 0);
e. Tổng kết
Trong VHDL có những lệnh chỉ dùng cho mục đích mô phỏng, mà không thể tổng
hợp được mạch cứng.
Bảng tổng kết sau đưa ra kiểu dữ liệu có thể được dùng để viết mã VHDL có thể
tổng hợp được mạch cứng:
9.3.3 Các phép toán trong VHDL
a. Toán tử logic
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
321
Toán tử logic gồm có: and, or, nand, nor, xor, not, xnor được sử dụng cho các dạng
dữ liệu là bit, boolean, bit_vector, std_logic_vector.
Ví dụ: Z <= A and B; Y <= G or ( F and H ) ;
Chú ý:
Toán tử logic dùng cho kiểu dữ liệu mảng có nguyên tắc thực hiện như sau:
+ Chỉ thực hiện với các mảng cùng kiểu, cùng độ lớn.
+ Phép toán logic thực hiện với từng phần tử của mảng và theo thứ tự từ trái sang
phải.
+ Toán tử not có độ ưu tiên cao nhất: Ví dụ Z <= not A and B -- = (not A) and B.
b. Toán tử quan hệ
Toán tử quan hệ được sử dụng cho hầu hết các dạng dữ liệu, tất cả các toán tử quan
hệ đều cho giá trị trả về dưới dạng boolean.
Toán tử quan hệ gồm có: =, /=, <, <=, >, >=.
Ví dụ: signal FLAG_BIT : boolean ;
signal A, B : integer ;
FLAG_BIT <=(A > B);
- Nguyên tắc thực hiện phép quan hệ với dữ liệu mảng:
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
322
+ Các mảng phải cùng kiểu, độ dài có thể khác nhau.
+ Mảng có độ dài khác nhau thì phép quan hệ thực hiện ưu tiên phần tử từ trái sang
phải và so sánh theo giá trị ASCII.
signal A_vec : bit_vector ( 7 downto 0 ) := “11000110” ;
signal B_vec : bit_vector ( 5 downto 0 ) := “111001” ;
...
if ( A_vec > B_vec ) then
State <= Normal;
else
State <= Code_Red;
end if;
c. Toán tử số học
Toán tử số học được sử dụng cho kiểu dữ liệu Integer, Real, Signed, Unsigned,
các dạng dữ liệu vật lý, Std_logic, Std_logic_vector, Bit, Bit_vector. Cần chú ý
rằng không phải tất cả toán tử số học đều có thể sử dụng cho kiểu dữ liệu mảng.
Các toán tử số học là: +, -, *, /, abs (trị tuyệt đối), ** (hàm mũ).
d. Toán tử dịch:
Toán tử dịch là toán tử tác động lên toán hạng kiểu Bit_vector để tạo ra các phép
dịch hoặc quay dữ liệu. Cú pháp của toán tử dịch:
Toán_hạng_trái Toán_Tử_dịch Toán hạng phải;
Trong đó: <Toán_hạng_trái> phải là kiểu Bit_vector sẽ được dịch hoặc quay dữ
liệu, <Toán_hạng_phải> xác định số vị trí được dịch hoặc quay và phải có kiểu số
nguyên mang giá trị dương hoặc âm, nếu là giá trị âm sẽ chỉ ra hướng ngược lại với
giá trị dương . Mỗi phép dịch cho kết qủa cùng dạng và kích thước với toán hạng
ban đầu.
Các toán tử dịch trong VHDL là: sll (dịch trái logic), srl (dịch phải logic), sla (dịch
trái số học), sra (dịch phải số học), rol (quay trái), ror (quay phải).
Ví dụ: signal A_vec : bit_vector (7 downto 0) := “11000110”;
signal D_vec : bit_vector (7 downto 0);
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
323
e. Toán tử ghép nối
Toán tử ghép nối “&” cho phép ghép nối một cách linh hoạt các dữ liệu đơn và dữ
liệu dạng mảng thành các mảng lớn hơn.
Ví dụ: signal A_vector, B_vector: std_logic_vector (7 downto 0);
signal Z_vector: std_logic_vector (15 downto 0);
Z_vector <= A_vector & B_vector;
f. Toán tử tách
Toán tử tách cho phép ta lấy ra một số thành phần của mảng, chiều chỉ số của phép
tách phải cùng chiều đánh chỉ số đã định nghĩa cho mảng.
Ví dụ: signal Z_vec: std_logic_vector (15 downto 0);
signal B_vec: std_logic_vector (7 downto 0);
B_vec <= Z_vec (12 downto 5);
g. Toán tử thuộc tính
Toán tử thuộc tính cho phép xác định thuộc tính dữ liệu của đối tượng biến và tín
hiệu. Cú pháp chung:
Đối_tượng‟thuộc_tính
- Các thuộc tính cho kiểu dữ liệu mảng trong VHDL là:
+ d’left, d’right: trả lại chỉ số của phần tử bên trái nhất hoặc bên phải nhất của dữ
liệu mảng d.
+ d’high, d’low : trả lại chỉ số của phần tử cao nhất hoặc thấp nhất của kiểu dữ liệu
mảng d.
+ d’range, d’reverse_range : xác định khoảng của chỉ số của mảng d.
+ d’length : trả về số lượng các phần tử của mảng d.
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
324
- Các thuộc tính cho kiểu dữ liệu liệt kê
+ d’val(pos): Trả về giá trị tại vị trí được xác định pos.
+ d’pos(value): Trả về vị trí của giá trị xác định value.
+ d’leftof(value): Trả về giá trị bên trái của giá trị xác định value.
+ d’val(row, column): Trả về giá trị tại ví trí có hàng, cột xác định.
- Các thuộc tính cho tín hiệu
+ s’event, s’stable: trả về giá trị boolean, chỉ ra rằng trên đường tín hiệu s có xuất
hiện sự kiện thay đổi hay giá trị trên đường tín hiệu ổn định tại thời điểm hiện tại.
Các thuộc tính này dùng nhiều với lệnh wait và if.
+ s’active: Trả về giá trị “true” nếu s=„1‟.
+ s’quiet (time): Trả về giá trị “true” nếu không có sự kiện nào xảy ra đối với tín
hiệu s trong khoảng thời gian xác định time.
+ s’last_event: Trả về thời gian kể từ khi có sự kiện mới nhất xảy ra đối với s.
+ s’last_active: Trả về thời gian kể từ khi s=„1‟
+ s’last_value: Trả về giá trị của s trước khi xảy ra sự kiện mới nhất.
Ví dụ sử dụng toán tử thuộc tính như sau:
signal clk : std_logic:=‟0‟;
PROCESS(clk)
TYPE bit4 IS ARRAY(0 TO 3) of BIT;
TYPE bit_strange IS ARRAY(10 TO 20) OF BIT;
VARIABLE len1, len2 : INTEGER;
BEGIN
If (clk’event and clk=‟1‟)then –- sự kiện có sườn dương của clk.
len1 := bit4‟LENGTH; -- returns 4
len2 := bit_strange‟LENGTH; -- returns 11
End if;
END PROCESS;
- Thuộc tính tự định nghĩa
Người sử dụng có thể tự định nghĩa hàm thuộc tính với cú pháp như sau (Viết trong
gói dữ liệu package của thư viện do người sử dụng tạo ra:
ATTRIBUTE Tên_thuộc_tính: Kiểu_thuộc_tính; -- Khai báo chung
ATTRIBUTE Tên_thuộc_tính OF Tên_đối_tượng: Loại_đối_tượng
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
325
IS giá_trị;-- Xác định giá trị của thuộc tính
Trong đó:
+ Kiểu_thuộc_tính: kiểu dữ liệu trả về của thuộc tính (BOOLEAN, INTEGER,
STD_LOGIC_VECTOR …)
+ Loại_đối_tượng: Kiểu đối tượng của thuộc tính (TYPE, SIGNAL,
FUNCTION…).
Ví dụ
ATTRIBUTE number_of_inputs: INTEGER; -- Khai báo chung
ATTRIBUTE number_of_inputs OF nand3: SIGNAL IS 3; -- xác định giá
--trị của thuộc tính
...
inputs <= nand3'number_of_pins; -- attribute call, returns 3
i. Biến đổi dữ liệu
VHDL không cho phép thực hiện các phép toán trực tiếp (số học, logic…) giữa các
số liệu có kiểu dữ liệu khác nhau. Vì vậy cần có hàm biến đổi dữ liệu từ kiểu này
sang kiểu khác theo 2 cách như sau:
- Viết một đoạn mã VHDL để thực hiện biến đổi dữ liệu
- Sử dụng hàm – FUNCTION trong các PACKAGE đã được định nghĩa: Nếu các
dữ liệu có quan hệ chặt chẽ với nhau (ví dụ như 2 toán hạng có cùng cơ sở “base”,
mặc dù được khái báo theo 2 lớp kiểu khác nhau), thìgói std_logic_1164 của thư
viện IEEE có cung cấp các hàm biến đổi dữ liệu trực tiếp giữa chúng giống như “ép
kiểu” trong ngôn ngữ lập trình C/C++. Xét ví dụ dưới đây:
TYPE long IS INTEGER RANGE -100 TO 100;
TYPE short IS INTEGER RANGE -10 TO 10;
-- Kiểu long và short cùng cơ sở là kiểu INTEGER
SIGNAL x : short;
SIGNAL y : long;
...
y<= 2*x + 5; -- lỗi, vì kết quả về trái và vế phải không cùng kiểu
y<=long(2*x + 5); --OK, Dữ liệu vế phải được chuyển cùng kiểu vế trái.
Một số hàm biến dổi dữ liệu được cung cấp trong gói std_logic_arith như sau:
+ conv_integer(p) : Biến đổi tham số p có kiểu dữ liệu INTEGER, UNSIGNED,
SIGNED, STD_ULOGIC sang kiểu INTEGER.
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
326
+ conv_unsigned(p, b): Biến đổi tham số p có kiểu dữ liệu INTEGER,
UNSIGNED, SIGNED, STD_ULOGIC sang kiểu UNSIGNED kích thước b bit.
+ conv_signed(p, b): Biến đổi tham số p có kiểu dữ liệu INTEGER, UNSIGNED,
SIGNED, STD_ULOGIC sang kiểu SIGNED kích thước b bit.
+ conv_std_logic_vector(p, b): Biến đổi tham số p có kiểu INTEGER,
UNSIGNED, SIGNED, or STD_LOGIC sang kiểu STD_LOGIC_VECTOR kích
thước b bit.
j. Định nghĩa các toán tử chồng
VDHL cho phép định nghĩa các toán tử chồng theo các toán tử đã được định nghĩa
giống như khái niệm “overloading” trong ngôn ngữ lập trình C++.
Ví dụ toán tử “+” cho dữ liệu kiểu BIT chưa được định nghĩa trong các thư viện
chuẩn, người sử dụng có thể viết thêm hàm (FUNCTION – sẽ được đề cập chi tiết ở
phần sau) định nghĩa cho toán tử “+” cho kiểu dữ liệu đó như sau:
FUNCTION "+" (a: INTEGER, b: BIT) RETURN INTEGER IS
BEGIN
IF (b='1') THEN RETURN a+1;
ELSE RETURN a;
END IF;
END "+";
Sử dụng toán tử “+” ở trên như sau:
SIGNAL inp1, outp: INTEGER RANGE 0 TO 15;
SIGNAL inp2: BIT;
(...)
outp <= 3 + inp1 + inp2;
(...)
Trong biểu thức “outp<=3+inp1+inp2;‟‟, phép “+” đầu tiên đã được định nghĩa
trong thư viện chuẩn giữa 2 số INTEGER, còn phép cộng thứ 2 là toán tử “+” đã
được định nghĩa theo kiểu “overloading” ở trên.
k. Tổng kết
Bảng tống kết các phép toán trong VHDL như sau:
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
327
9.3.4 Các đơn vị thiết kế trong VHDL:
Các đơn vị thiết kế chính là thành phần cấu trúc chính (giống như khung chương
trình) để viết mã lệnh mô tả VHDL cho mạch hay hệ thống số. Mỗi đơn vị thiết kế
sẽ có các nhiệm vụ riêng biệt khác nhau.
VDHL sử dụng 6 đơn vị thiết kế gồm 2 loại: đơn vị cơ bản và đơn vị thiết kế thứ
cấp:
- Đơn vị thiết kế cơ bản:
Library: Cho phép tạo thư viện trong VHDL
Package: Tạo các gói giữ liệu trong Library, như các khai báo các đối tượng, khai
báo thủ tục, hàm...
Entity: (Thực thể) - cho phép khai báo các giao diện của một khối thiết kế số nào
đó: như khai báo các cổng vào/ra, các tham số của khối mạch...
- Đơn vị thiết kế thứ cấp (Phụ thuộc vào một đơn vị thiết kế cơ bản):
Architecture: Mô tả hoạt động bên trong của một Entity hay đây chính là phần mô
tả hoạt động của khối mạch số.
Package Body: Mô tả chỉ tiết cho các khai báo trong Package như viết các hàm,
các thủ tục ...
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
328
Configuration: Đơn vị thiết kế cấu hình cho phép gắn các phiên bản của thực thể
vào những kiến trúc khác nhau. Cấu hình cũng có thể được sử dụng để thay thế một
cách nhanh chóng các phần tử của thực thể trong các biểu diễn cấu trúc của thiết kế.
Quan hệ và các đơn vị thiết kế có quan hệ như hình sau:
Hình 9.1 Các thành phần cơ bản của mã VHDL
a. Entity - (Thực thể) :
Đây là phần khai báo tham số, chỉ tiêu, giao diện cổng vào/ra cho phần tử, khối con
hay cả hệ thống số. Ta có thể có tất cả các thông tin để kết nối phần tử mạch này
vào phần tử mạch khác trong hệ thống hoặc thiết kế tác nhân đầu vào phục vụ cho
mục đích mô tả hoạt động của phần tử và hệ thống số sau này. Hoạt động thật sự
của mạch không nằm ở phần khai báo này mà được viết trong phần
ARCHITECTURE tương ứng.
Trong nhiều phần mềm thiết kế cho phép việc khai báo ENTITY này hoàn toàn tự
động. Người sử dụng chỉ cần sử dụng một bảng số liệu vào nhập vào tên các cổng
vào ra, tham số cho phần tử hay hệ thống và gán kiểu dữ liệu tương ứng cho chúng.
Phần mềm sẽ tự động tạo ra mã mô tả cho phần ENTITY.
Cú pháp khai báo chung của một Entity như sau:
entity Tên_thực_thể is
generic(--Khai báo danh sách các tham số chung
Tên_tham_số : [Kiểu_dữ_liệu] [:=giá_trị_khởi_tạo];
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
329
...
);
port(-- Khai báo danh sách đối tượng các port vào ra
Tên_cổng : [mode] [Kiểu_dữ_liệu] [:=giá_trị_khởi_tạo];
...
);
end Tên_thực_thể;
Trong khai báo trên:
+ Tham số khai báo trong phần generic dùng để kiểm soát, thay đổi cấu trúc, hoạt
động của thực thể, chúng sẽ được truyền giá trị hoặc lấy giá trị mặc định ban đầu
khi thực thể được khởi tạo. Tham số này rất hữu ích khi thiết kế theo kiểu cấu trúc,
sẽ sử dụng nhiều thành phần cấu trúc cùng kiểu như khai báo của ENTITY nhưng
có tham số về cấu trúc, hoạt động khác nhau.
+ “--“ Dấu đánh dấu dòng chú thích (comment) trong mã mô tả VHDL
+ [mode]: chỉ hướng tín hiệu của cổng có thể là: (in, out, inout hoặc buffer). Trong
đó cổng dạng in chỉ dùng để đọc dữ liệu. Cổng dạng out chỉ dùng để gán giá trị dữ
liệu. Cổng inout cho phép đồng thời vừa đọc vừa gán giá trị dữ liệu ở trong và
ngoài chương trình. Cổng dạng buffer cho phép cả 2 thao tác đọc và gán dữ liệu từ
bên trong chương trình, nhưng chỉ cho phép đọc dữ liệu từ ngoài chương trình.
Ví dụ khai báo thực thể cho mạch số “Circuit” như hình vẽ bên:
b. Architecture – (Kiến trúc) :
Cấu trúc này cho phép mô tả hoạt động bên trong của thực thể. Cú pháp chung của
một Architecture:
Architecture Tên_kiến_trúc of Tên_thực_thể is
-- Thực hiện các khai báo cho kiến trúc
...
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
330
Begin
-- Viết các mô tả hoạt động bên trong cho thực thể
...
End Tên_kiến_trúc;
Phần khai báo kiến trúc có thể bao gồm các khai báo về các đối tượng signal,
constant, kiểu dữ liệu, khai báo các phần tử bên trong hệ thống (component), hay
các hàm (function) và thủ tục (proceduce) sẽ được sử dụng để mô tả hoạt động của
hệ thống. Tên_kiến_trúc là nhãn được đặt tuỳ theo người sử dụng
VHDL cho phép tạo ra nhiều mô tả Architecture cho một thực thể, cho phép thực
hiện nhiều cách mô tả hoạt động khác nhau cho một thực thể. Mỗi cách mô tả hoạt
động sẽ tối ưu về mặt thời gian thiết kế hay độ tin cậy hay tối ưu về tài nguyên sử
dụng khi tổng hợp…
Thông thường có thể sử dụng 3 cách chính mô tả kiến trúc của một phần tử hay hệ
thống số đó là: mô tả theo mô hình hành vi (Behaviour), mô tả theo mô hình cấu
trúc logic (Structure), và mô hình luồng dữ liệu (RTL). Tuy nhiên để mô tả cho một
hệ thống, trong một kiến trúc có thể kết hợp sử dụng 2 hoặc cả 3 mô hình mô tả trên
để thực hiện cho từng thành phần con tương ứng của hệ thống số. Trong phần sau
của tài liệu này sẽ trình bày chi tiết hơn các phương pháp mô tả này.
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
331
Theo VHDL tiêu chuẩn thì một ENTITY có thể có nhiều ARCHITECTURE mô tả
hoạt động cho nó theo cách cách khác nhau, tuy nhiên đa số các phần mềm thiết kế
hiện này trong một file mã mô tả VHDL thì chỉ cho phép viết một
ARCHITECTURE, nếu muốn viết nhiều các mô tả hoạt động khác nhau thì có thể
viết ở nhiều file khác nhau và với tên khác của ENTITY nhưng có giao diện hoàn
toàn giống nhau.
Ví dụ mô tả hoạt động cho mạch “Circuit” như sau:
+ Package và Package Body
Package ( gói dữ liệu) là đơn vị thiết kế cơ bản dùng để chứa những khai báo cho
các đối tượng, khai báo thủ tục procedure, hàm function, kiểu dữ liệu, component
có thể dùng chung cho những thiết kế, cấu trúc, dự án khác nhau …
Package Body là đơn vị thiết kế phụ thuộc được dùng để chứa những mô tả chỉ tiết
cho các khai báo trong đơn vị thiếtkế Package nào đó, mô tả chi tiết nội dung của
các hàm, các thủ tục ... Package Body thường được viết ngay sau Package. Cú
pháp chung các đơn vị thiết kế Package và Package Body :
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
332
+ Library (thư viện).
Trong VHDL có các thư viện thiết kế chuẩn, ngoài ra người thiết kế có thể tạo các
thư viện thiết kế riêng. Trong một thiết kế VHDL nhiều đoạn chương trình có thể
được gọi từ các thư viện khác nhau.
Phân tích VHDL là một quá trình kiểm tra các đơn vị thiết kế VHDL để cho đúng
cú pháp và ngữ nghĩa, các đơn vị thiết kế VHDL được lưu vào thư viện để sử dụng
sau này. Thư viện thiết kế chứa các những phần tử thư viện sau:
Package: chứa những mô tả khai báo được dùng chung.
Entity: là những mô tả giao diện thiết kế được dùng chung.
Architecture: những mô tả hoạt động thiết kế được dùng chung.
Configuration: là những phiên bản của thực thể được dùng chung.
Các đơn vị thư viện là các cấu trúc VHDL có thể được phân tích riêng rẽ theo trình
tự nhất định.
Trong VHDL có thư viện thiết kế đặc biệt có tên là “WORK”. Khi người thiết kế
biên dịch một chương trình viết trên VHDL nhưng không chỉ rõ thư viện đích,
chương trình này sẽ được biên dịch và chứa vào thư viện “WORK”.
Ví dụ cách gọi và sử dụng thư viện như sau:
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
333
library My_Lib ; use My_Lib.Fast_Counters.all ; entity Mod1 is port ( . .
.);
+ Configuration (Cấu hình)
Một thực thể có thể có một vài kiến trúc mô tả hoạt động cho nó. Trong quá trình
thiết kế có thể phải thử nghiệm một vài biến thể của thiết kế bằng cách sử dụng các
kiến trúc khác nhau. Cấu hình là thành phần cơ bản của đơn vị thiết kế. Cấu hình
cho phép gắn các phiên bản của thực thể vào những kiến trúc khác nhau. Cấu hình
cũng có thể được sử dụng để thay thế một cách nhanh chóng các phần tử của thực
thể trong các biểu diễn cấu trúc của thiết kế.
Cú pháp của mô tả cấu hình như sau:
Configuration tên_cấu_hình of tên_thực_thể is
-- Phần khai báo của cấu hình (cho phép sử dụng
-- các phần tử trong package và library.
for đặc_tả_của_khối
{mệnh_đề_use}
{các_phần_tử_của_cấu_hình}
end for;
library ttl, work;
configuration v4_27_87 of processor is
use work.all; for structure_view
for a1:alu use configuration ttl.sn74ls181; end for; for m1,m2,m3: mux
use entity multiplex4 (behavior); end for; for all: latch -- use defaults
end for; end for; end configuration v4_27_87;
9.3.5 Cấu trúc chung của một chương trình mô tả VHDL
Mô hình cấu trúc mô tả phần cứng số và phạm vi sử dụng của các đối tượng trong
VHDL có thể được tổng kết đơn giản như trong hình 9.2 dưới đây:
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
334
Hình 9.2. Cấu trúc mô tả phần cứng và các đối tượng trong VHDL
Sau đây là cấu trúc chung đơn giản của một chương trình mô tả VHDL:
library IEEE;...
-- Khai báo gói dữ liệu (package) trong thư viện cần sử dụng:
use IEEE.STD_LOGIC_1164.ALL;...
-- Khai báo thực thể
Entity Tên_thực_thể is
-- Khai báo các tham số generic nếu cần:
Generic( -- khai báo danh sách các tham số);
Port(-- Khai báo danh sách các cổng vào/ra
);
End Tên_thực_thể;
-- Bắt đầu viết
Architecture Tên_kiến_trúc of Tên_thực_thể is
{Khai báo:kiểu dữ liệu, các component,các đối tượng constant, signal}
Begin
{ Viết các mô tả dùng cấu trúc lệnh song song }
...
Process(-- danh sách tín hiệu kích thích nếu cần)
{Khai báo:kiểu dữ liệu, các đối tượng biến constant, variable }
Begin
{ Viết các mô tả dùng cấu trúc lệnh tuần tự }
End process;
...
{ Viết các mô tả dùng cấu trúc lệnh song song hay process khác }
...
End Tên_kiến_trúc;
Ví dụ:
library IEEE;
use IEEE.STD_LOGIC_1164.ALL;
use IEEE.STD_LOGIC_ARITH.ALL;
use IEEE.STD_LOGIC_UNSIGNED.ALL;
-- Khai báo giao diện
entity Circuit is
generic( delay: Time:=1ns);
port(A, B : in std_logic ;
X : out std_logic;
Y : inout std_logic;
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
335
Z : buffer std_logic) ;
end Circuit;
-- Mô tả hoạt động
architecture Behavioral of Circuit is
constant GND: std_logic:='0';
signal c: std_logic;
begin
c<= A and B after delay;
Y<=(Y or Z) or GND; -- Y là inout nên có thể vừa ghi vừa đọc được
X<= c xnor Y;
end Behavioral;
9.3.6 Môi trường kiểm tra “testbench”
Một trong các nhiệm vụ rất quan trọng là kiểm tra bản mô tả thiết kế. Kiểm tra một
mô hình VHDL được thực hiện bằng cách quan sát hoạt động của nó trong khi mô
phỏng và các giá trị thu được có thể đem so sánh với yêu cầu thiết kế.
Môi trường kiểm tra có thể hiểu như một mạch kiểm tra ảo. Môi trường kiểm tra
sinh ra các tác động lên bản thiết kế và cho phép quan sát hoặc so sánh kết quả hoạt
động của bản mô tả thiết kế. Thông thường thì các bản mô tả đều cung cấp chương
trình thử. Nhưng ta cũng có thể tự xây dựng chương trình thử (testbench). Mạch thử
thực chất là sự kết hợp của tổng hợp nhiều thành phần. Nó gồm ba thành phần. Mô
hình VHDL cần kiểm tra, nguồn dữ liệu và bộ quan sát. Hoạt động của mô hình
VHDL được kích thích bởi các nguồn dữ liệu và kiểm tra tính đúng đắn thông qua
bộ quan sát. Hình 9-3 là sơ đồ tổng quát của một chương trình thử (Testbench).
Testbench được mô tả như một Entity không có đầu vào đầu ra, chỉ có tín hiệu bên
trong được ghép tới khối DUT cần được kiểm tra theo kiểu cấu trúc. Người thiết
kế sẽ mô tả các tín hiệu bên trong này tạo ra tín hiệu kích thích cho các đầu vào của
DUT và đọc kết quả ra để quan sát... Để mô tả các tín hiệu vào kích thích thường
dùng cách mô tả theo hành vi – behavioral.
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
336
Hình 9.3. Sơ đồ tổng quát chương trình thử Testbench
Ví dụ mô tả cho mạch “Logic_AND” như sau:
library IEEE;
use IEEE.STD_LOGIC_1164.ALL;
-- Khai báo giao diện
entity Logic_AND is
port(A, B : in std_logic ;
Y : out std_logic);
end Logic_AND;
-- Mô tả hoạt động
architecture Beh of Logic_AND is
begin
Y<= A and B;
end Beh;
Viết Testbench cho thực thể “Logic_AND" đã mô tả ở trên:
Thực thể Test_bench không có các cổng vào ra mà chỉ khai báo các tín hiệu nội bộ
A, B, Y để nối tới khối DUT cần kiểm tra (Logic_AND). Trong phần kiến trúc mô
tả hoạt động của Test_bench, coi khối Logic_AND như một component để tạo
thành khối Test_bench. Toàn bộ mã mô tả cho Test_bench như sau:
LIBRARY ieee;
USE ieee.std_logic_1164.ALL;
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
337
-- Khai báo thực thể Test_bench;
ENTITY Test_bench IS
END Test_bench;
-- Mô tả kiến trúc của Test_bench
ARCHITECTURE behavior OF Test_bench IS
COMPONENT Logic_AND
PORT(
A : IN std_logic;
B : IN std_logic;
Y : OUT std_logic );
END COMPONENT;
SIGNAL A : std_logic:='0';
SIGNAL B : std_logic:='0';
SIGNAL Y : std_logic;
BEGIN
-- Nối chân cổng vào ra của DUT với các tín hiệu của Test_bench
uut: Logic_AND PORT MAP(
a => a,
b => b,
y => y );
tb : PROCESS
BEGIN
-- Viết mô tả tạo kích thích
A<= '1' after 10ns;
B<= '1' after 20ns;
...
END PROCESS;
-- *** End Test Bench - User Defined Section ***
END;
Trong các phần mềm thiết kế sau khi hoàn thành các mô tả cho Test_bench, người
thiết kế sẽ chạy công cụ mô phỏng, các tín hiệu đầu ra của DUT sẽ được mặc tính
đọc ra và cho phép người thiết kế quan sát dễ dàng dưới dạng giản đồ thời gian, hay
các file số liệu…
Người thiết kế có thể dễ dàng viết các mô tả kích thích để tạo ra các yêu cầu kiểm
tra tùy ý cho bản thiết kế của mình. Nhiều chức năng mô phỏng, kiểm tra được hỗ
trợ rất mạnh bởi các phần mềm thiết kế.
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
338
9.3.7 Các cấu trúc lệnh song song
Như đã trình bày trong phần cấu trúc chung của chương trình mô tả VHDL, trong
mô tả một kiến trúc (Architecture) có chứa nhiều cấu trúc lệnh song song. Mỗi cấu
trúc lệnhsong song sẽ tương ứng với một thành phần phần cứng nào đó khi thực
hiện tổng hợp mạch, mỗi cấu trúc song song có thể viết ở bất kỳ vị trí nào trong
đoạn mô tả Architecture mà chức năng hoạt động của thực thể không thay đổi. Các
cấu trúc lệnh song song có trong VHDL gồm:
+ Cấu trúc process.
+ Lệnh gán tín hiệu song song.
+ Lệnh gán có điều kiện.
+ Lệnh gán tín hiệu có lựa chọn.
+ Khối.
+ Phép gọi thủ tục, hàm song song.
a. Cấu trúc Process:
Cấu trúc Process được tạo thành từ một tập hợp cấu trúc lệnh tuần tự (được trình
bày chi tiết ở phần sau). Nó cũng là khối cơ bản của việc mô tả hoạt động của thực
thể. Tất cả các Process trong một thiết kế được thực hiện song song. Mỗi một
Process có thể tương đương với một khối mạch nào đó. Chú ý là tại một thời điểm
xác định chỉ có một câu lệnh tuần tự được thực hiện trong mỗi cấu trúc Process.
Cấu trúc tổng quát của Process như sau:
[Nhãn] Process [(Danh sách tín hiệu kích thích)]
[ Khai báo:kiểu dữ liệu, các đối tượng biến constant, variable ]
Begin
{ Viết các mô tả dùng cấu trúc lệnh tuần tự }
End process;
Trong đó các phần đặt trong dấu [ ] có thể có hoặc không.
- Nhãn_lệnh: Tuỳ thuộc người thiết kế đặt tên.
- Danh sách tín hiệu kích thích: Danh sách các yếu tố kích thích hoạt động.
Nếu Process chứa (danh sách tín hiệu kích thích) thì lúc đó Process sẽ được thực
hiện khi có bất kỳ sự thay đổi nào của bất kỳ tín hiệu nào trong danh sách tín hiệu
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
339
kích thích. Điều này tương đương với Process không chứa danh sách tín hiệu kích
thích nhưng lại chứa lệnh wait ở vị trí câu lệnh cuối cùng trong Process:
Wait on <danh sách tín hiệu kích thích>
Khi tổng hợp mạch thì mỗi Process sẽ tương ứng với một khối mạch chức năng nào
đó. Còn khi thực hiện mô phỏng, việc thực hiện một Process bao gồm việc thực
hiện lặp lại các cấu trúc lệnh tuần tự chứa bên trong thân của Process. Giống như
một vòng lặp vô hạn và mỗi bước lặp được thực hiện mỗi khi có sự thay đổi của bất
kỳ tín hiệu nào trong danh sách tín hiệu kích thích.
Ví dụ Process mô tả mạch logic AND như sau:
entity Logic_AND is
Port ( A,B : in std_logic;
C : out std_logic);
end Logic_AND;
architecture Behavioral of Logic_AND is
begin
Process(A,B)
begin
C<= A and B;
end Process;
end Behavioral;
Khi dùng Process để mô tả khối mạch tổ hợp thì tất cả các tín hiệu vào của mạch
phải có trong “danh sách tín hiệu kích thích”.
Còn khi sử dụng Process để mô tả khối mạch có phần tử tuần tự (phần tử nhớ) thì
nếu muốn thiết kế mạch hoạt động theo tín hiệu clock nào và không đồng bộ với tín
hiệu vào nào (ví dụ hoạt động theo clk, không đồng bộ với tín hiệu Reset) thì những
tín hiệu vào đó phải được đưa vào “danh sách tín hiệu kích thích”.
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
340
Hình 9-4. Mô hình kết nối của các Process
Một Process liên kết với phần còn lại của thiết kế thông qua các thao tác đọc các
giá trị từ các tín hiệu vào hay các cổng vào và ghi giá trị vào các tín hiệu ra hay
cổng ra được khai báo ngoài Process. Chú ý khi thiết kế là một tín hiệu có thể được
đưa vào (được đọc giá trị trong Process) nhiều Process nhưng chỉ nên được ghi ra
bởi một Process.
Sự hoạt động đồng thời của mỗi Process và mô hình kết nối của chúng được mô tả
như hình vẽ 9-4, trong đó tín hiệu sẽ truyền giá trị giữa những Process hoạt động
đồng thời:
b. Các phép gán tín hiệu song song
Phép gán tín hiệu song song sử dụng bên trong các Architecture nhưng bên ngoài
Process. Dạng đơn giản nhất của phép gán tín hiệu song song có cú pháp như sau:
<tín_hiệu_đích> <= <biểu_thức> [after <biểu_thức_thời_gian>];
Trong đó <tín_hiệu_đích> nhận giá trị của <biểu_thức>, chú ý là lệnh after chỉ
dùng cho mô phỏng còn khi tổng hợp mạch nó sẽ được bỏ qua. Phép gán song song
tương đương một Process chứa 1 phép gán tín hiệu.
Ví dụ mô tả mạch AND và OR có cùng 4 đầu vào như sau:
architecture Behavioral of logic1 is
signal I1, I2, I3, I4, AND_out, OR_out: std_logic;
begin
...
AND_out<= I1 and I2 and I3 and I4;
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
341
OR_out<= I1 or I2 or I3 or I4;
...
end Behavioral;
Đoạn chương trình trên tương đương với đoạn chương trình VHDL với các Process
chứa các phép gán tín hiệu tuần tự (lệnh tuần tự xem phần tiếp theo):
architecture Behavioral of logic1 is
signal I1, I2, I3, I4, AND_out, OR_out: std_logic;
begin
...
process(I1, I2, I3, I4)
begin
AND_out<= I1 and I2 and I3 and I4;
end process;
process(I1, I2, I3, I4)
begin
OR_out<= I1 or I2 or I3 or I4;
end process;
...
end Behavioral;
c. Phép gán tín hiệu có điều kiện
Phép gán tín hiệu có điều kiện là cấu trúc lệch song song thực hiện phép gán giá trị
của các biểu thức cho một tín hiệu đích tùy theo các điều kiện đặt ra. Cú pháp
chung:
<tín_hiệu_đích> <= <biểu_thức>[after <biểu_thức_thời_gian>] when
<điều_kiện> else
<biểu_thức>[after <biểu_thức_thời_gian>] when
<điều_kiện> else
...
<biểu_thức>[after <biểu_thức_thời_gian>];
Cấu trúc phép gán tín hiệu có điều kiện có thể coi là cấu trúc song song của lệnh
tuần tự If được thay thế tương đương với Process chứa lệnh tuần tự if.
Ví dụ mô tả cấu trúc chọn kênh 4 đầu vào, 1 đầu ra Z và tín hiệu chọn kênh 2 bit Sel
như sau:
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
342
d. Phép gán tín hiệu theo lựa chọn
Phép gán tín hiệu theo lựa chọn thực hiện gán cho một tín hiệu đích với biểu thức
with. Cấu trúc này có thể coi như là cấu trúc song song của lệnh tuần tự case, nó có
thể thay thế tương đương với Process chứa lệnh tuần tự case. Cú pháp chung của
lệnh with như sau:
With <biểu_thức_lựa_chọn> select
<tín_hiệu_đích> <= <biểu_thức> [after <biểu_thức_thời_gian>]
when <giá_trị_lựa _chọn>,
<biểu_thức> [after <biểu_thức_thời_gian>] when <giá_trị_lựa _chọn>,
<biểu_thức> [after <biểu_thức_thời_gian>]
when others;
Ví dụ mô tả cấu trúc chọn kênh 4 đầu vào, 1 đầu ra Z và tín hiệu chọn kênh 2 bit Sel
như sau:
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
343
e. Khối (Block).
Block bao gồm tập hợp các cấu trúc lệnh song song. Một kiến trúc có thể phân tách
thành một số cấu trúc logic. Mỗi khối biểu diễn một thành phần của mô hình và
thường được sử dụng để tổ chức một tập hợp các cấu trúc song song phân cấp. Cú
pháp chung:
<nhãn>: Block
{<phần_khai_báo>}
begin
{<câu_lệnh_song_song>} – có trình tự bất kỳ
end block;
<phần_khai_báo> : xác định các đối tượng tồn tại cục bộ trong khối và có thể là các
khai báo sau:
- Khai báo hằng, kiểu dữ liệu, tín hiệu.
- Thân thủ tục.
- Khai báo component.
- Luật use – sử dụng trong Configuration.
f. Gọi thủ tục, hàm song song
Phép gọi thủ tục, hàm song song tương đương với các process bao gồm các phép
gọi thủ tục tuần tự tương ứng. Mỗi phép gọi thủ tục, hàm tương đương với một
process không chứa dãy danh sách các tín hiệu kích thích, phần khai báo rỗng và
phần thân chứa một phép gọi thủ tục, hàm, tiếp theo là một câu lệnh wait. Chi tiết
hơn về thủ tục, và hàm sẽ được trình bày trong các phần tiếp theo.
9.3.8 Cấu trúc lệnh tuần tự
Trong ngôn ngữ VHDL một cấu trúc song song quan trọng là Process. Cấu trúc này
thường được sử dụng để mô tả hành vi hoạt động của mạch số. Trong kiến trúc, tất
cả các Process sẽ được tổng hợp thành một khối mạch chức năng và thực hiện đồng
thời khi mô phỏng. Một Process được xây dựng từ các cấu trúc lệnh tuần tự. Khi
mô phỏng các lệnh tuần tự được thực hiện lần lượt trong một chu trình vô hạn bắt
đầu từ lệnh thứ nhất đến lệnh cuối và được kích hoạt trở lại thực hiện lệnh đầu mỗi
khi có bất kỳ sự thay đổi nào trong danh sách tín hiệu kích thích hay trong danh
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
344
sách tín hiệu trong câu lệnh wait. Các cấu trúc lệnh tuần tự cơ bản trong VHDL
gồm:
+ Câu lệnhgán cho biến.
+ Câu lệnh gán cho tín hiệu.
+ Câu lệnh if.
+ Câu lệnh case.
+ Câu lệnh rỗng Null.
+ Các lệnh lặp.
a. Phép gán biến
Cú pháp của phép gán biến như sau:
biến := biểu_thức
Phép gán biến được thực hiện với thời gian mô phỏng bằng 0, và giá trị biến sẽ
được cập nhật ngay giá trị của biểu thức. Đối tượng <biến> chỉ được khai báo và sử
dụng trong Process và thủ tục, hàm, nó được sử dụng để lưu trữ các kết quả trung
gian.
So sánh kết quả mạch số tổng hợp được của mỗi ví dụ sau:
...
process( Clk )
variable B, C, D : bit := „1‟ ;
begin
If (Clk‟event and Clk =„1‟) then
B := A ;
C := B ;
D := C ;
end if ;
end process ;...
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
345
...
process( Clk )
variable B, C, D : bit := ‘1’;
begin
If ( Clk’event and Clk =’1’ )
then D := C; C := B; B := A;
end if;
end process ;
Chú ý trong 2 ví dụ trên, giá trị các biến được cập nhập tức thì, ví dụ thứ nhất khi
tổng hợp mạch chỉ tạo ra một flipflop D. Còn với ví dụ thứ 2 thứ tự gán biến thay
đổi, kết quả tạo ra 3 flipflop D. Trong ví dụ 1, nếu B,C,D là tín hiệu thì kết quả
hoàn toàn khác. Xem ví dụ ở phần phép gán tín hiệu.
b. Phép gán tín hiệu
Cú pháp của phép gán biến như sau:
Tín_hiệu_đích<= biểu_thức [after giá_trị_thời_gian];
Khác với phép gán biến, phép gán tín hiệu trong Process không được cập nhập
ngay tức thì mà phép gán đó chỉ được đặt kế hoạch thực hiện và kết quả chỉ được
cập nhập sau khi kết thúc Process.
Ví dụ:
Architecture Behavior of Triger is
signal Clk, A, B, C, D : bit := ‘1’;
Begin
process( Clk )
begin If (Clk‟event and Clk =’1’)
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
346
then B <= A ;
C <= B ;
D <= C ;
end if ;
end process ;
End Behavior;
c. Lệnh if
Lệnh này cho phép các phép toán được thực hiện trên một điều kiện nào đó. Có ba
dạng cơ bản là:
+ Dạng 1:
if (Điều_kiện) then
<Các_câu_lệnh_tuần_tự>;
end if;
+ Dạng 2:
if (Điều_kiện) then
<Các_câu_lệnh_tuần_tự>;
else
<Các_câu_lệnh_tuần_tự>;
end if;
+ Dạng 3:
if (Điều_kiện_1) then
<Các_câu_lệnh_tuần_tự>;
elsif (Điều_kiện_2) then
<Các_câu_lệnh_tuần_tự>;
elsif (Điều_kiện_3) then
<Các_câu_lệnh_tuần_tự>;
else
<Các_câu_lệnh_tuần_tự>;
end if;
Trong lệnh if/else, ta phải chú ý một số điều sau:
+) Điều kiện đúng đầu tiên được tìm thấy sẽ được thực hiện.
+) Các điều kiện có thể chồng lấp lên nhau.
+) Điều kiện đầu tiên trong lệnh if/else được ưu tiên.
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
347
process (A, B, C, D, Sel)
begin
If (Sel = “00”) then Z <= A ;
elsif (Sel = “01”) then Z <= B ;
elsif (Sel = “10”) then Z <= C ;
elsif (Sel = “11”) then Z <= D ;
end if;
end process ;
-- Với mô tả trên cấu trúc bên trong của mạch ghép kênh 4 đầu vào tổng hợp được
thực sự được xây dựng từ 3 mạch ghép kênh 2 đầu vào.
d. Lệnh case:
Lệnh case được sử dụng trong trường hợp có một biểu thức để kiểm soát nhiều rẽ
nhánh trong chương trình VHDL. Các lệnh tương ứng với một trong các lựa chọn sẽ
được thực hiệu nếu biểu thức kiểm soát có giá trị bằng giá trị tương ứng của lựa
chọn đó. Có hai dạng cơ bản:
Dạng 1:
Case (biểu_thức_kiểm_soát) is
When <giá_trị_lựa_chọn> =>
<Các_câu_lệnh_tuần_tự>;
When <giá_trị_lựa_chọn> =>
<Các_câu_lệnh_tuần_tự>;
...
end case;
Dạng 2:
Case (selector expression) is
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
348
When <giá_trị_lựa_chọn> =>
<Các_câu_lệnh_tuần_tự>;
When <giá_trị_lựa_chọn> =>
<Các_câu_lệnh_tuần_tự>;
...
When others =>
<Các_câu_lệnh_tuần_tự>;
end case;
Các chú ý khi dùng lệnh case:
+) Tất cả các giá trị của biểu thức lựa chọn phải được chỉ rõ.
+) Không có các giá trị lựa chọn bị chồng lấp lên nhau.
e. Câu lệnh rỗng Null
Câu lệnh rỗng có cú pháp như sau: Null;
Trong VDHL khi chương trình mô phỏng gặp câu lệnh Null nó sẽ bỏ qua lệnh này
và thực hiện lệnh tiếp theo sau. Thông thường lệnh Null dùng để chỉ trường hợp
không thực hiện của lệnh một cách tường minh khi có các điều kiện trả lại giá trị
true. Do đó lệnh Null thường được dùng trong các câu lệnh case đối với những giá
trị lựa chọn không cần thao tác.
Ví dụ:
process (A, B, C, D, Sel )
begin
case Sel is
when “00” => Z <= A ;
when “01” => Z <= B ;
when “10” => Z <= C ;
when others => Null ;
end case ;
end process ;
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
349
f. Các lệnh lặp
Lệnh lặp loop chứa thân vòng lặp bao gồm dãy các câu lệnh sẽ được thực hiện
nhiều lần.
Cú pháp của lệnh lặp như sau:
[<nhãn>:] [<sơ_đồ_lặp>] loop
{<lệnh_tuần_tự>}|
{next [<nhãn>] [when <điều_kiện>];}|
{exit [<nhãn>] [when <điều_kiện>];}
end loop [nhãn];
- <nhãn>: nhãn của vòng lặp và thường được dùng để xây dựng những vòng lặp
lồng nhau, trong đó mỗi vòng lặp được kết thúc bởi từ khóa end loop.
- <sơ_đồ_lặp>: vòng lặp với sơ đồ lặp for hoặc vòng lặp while, và vòng lặp không
chứa các sơ đồ lặp.
Với những vòng lặp không chứa [<sơ_đồ_lặp>], các lệnh trong dãy lệnh tuần tự sẽ
được thực hiện cho tới khi được ngắt bởi câu lệnh exit. Trong đó câu lệnh next
cũng được dùng để thay đổi trình tự thực hiện thân của vòng lặp.
Ví dụ vòng lặp không chứa sơ đồ lặp:
process (A, B, C, D, Sel ) begin
case Sel is
when “00” => Z <= A ;
when “01” => Z <= B ;
when “10” => Z <= C ;
when “11” => Z <= D ;
end case ;
end process ;
Ví dụ vòng lặp chứa <sơ_đồ_lặp> dạng for:
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
350
process ( A, B_bus )
begin
for i in 7 downto 0
loop C_bus (i) <= A and B_bus (i);
end loop ;
end process;
hoặc:
process ( A, B_bus )
begin
for i in 0 to 7
loop C_bus (i) <= A and B_bus (i);
end loop ;
end process;
Ví dụ vòng lặp chứa <sơ_đồ_lặp> dạng while như sau:
process ( A, B_bus ) v
ariable i:integer:=0;
begin
while (i<8)
loop C_bus (i) <= A and B_bus (i);
i:=i+1;
end loop ;
end process;
9.3.9 Hàm và thủ tục
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
351
Thủ tục – PROCEDURE, và hàm – FUNCTION còn được gọi chung là chương
trình con. Về mặt cấu trúc thì hàm và thủ tục khá giống với PROCESS là chúng chỉ
chứa các lệnh tuần tự. Về mặt ứng dụng thì giữa PROCESS và chương trình con
có sự khác nhau cơ bản là: PROCESS được mô tả ngay trong mã chương trình
chính và không phải khai báo, còn chương trình con thường được khai báo và mô tả
trong thư viện LIBRARY để được sử dụng chung và chia sẻ giữa các ứng dụng
khác nhau, tuy nhiên chương trình con cũng có thể được khai báo và mô tả ngay
trong mã chương trình chính nếu muốn.
a. Hàm – FUNCTION
Hàm là một đoạn mã mô tả tuần tự, được sử dụng xây dựng các toán tử, phép toán
mới cho các bài toán nào đó phải giải quyết mà hàm đó chưa có trong thư viện
chuẩn. Các phép toán thường được viết là: hàm biến đổi dữ liệu, hàm logic, hàm số
học, toán tử, và hàm thuộc tính… Hàm được viết một lần và có thể được sử dụng lại
nhiều lần trong 1 ứng dụng và chia sẻ giữa các ứng dụng, như vậy sẽ làm cho mã
chương trình chính ngắn và dễ hiểu hơn.
Các cấu trúc lệnh tuần tự (như IF, CASE, LOOP, .. trừ lệnh WAIT) có thể được sử
dụng trong hàm. Chỉ có biến – VARIABLE và hằng CONSTANT, và
danh_sách_biến của hàm mới được khai báo và sử dụng trong hàm. SIGNAL và
COMPONENT bên ngoài không được phép sử dụng trong hàm.
Cú pháp để khai báo và mô tả hàm (phần FUNCTION BODY) như sau:
Trong đó: danh_sách_biến xác định tham số đầu vào cho hàm có thể được khai
báo là đối tượng constant, signal của các kiểu dữ liệu có thể tổng hợp được như
BOOLEAN, STD_LOGIC, INTEGER, STD_LOGIC_VECTOR…, nhưng không
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
352
được sử dụng RANGE với INTEGER và không được sử dụng TO/ DOWNTO với
kiểu dữ liệu VECTOR.
Khi gọi hàm thìcác đối tượng signal và constant sẽ được truyền vào hàm tương
ứng theo danh_sách_biến.
Chú ý: Hàm phải được trả về 1 giá trị duy nhất có kiểu_dữ_liệu như đã khai báo.
Và trong danh_sách_biến từ khóa của hằng CONSTANT có thể được bỏ đi.
Ví dụ hàm xác định sườn dương của tín hiệu clk như sau:
FUNCTION positive_edge(SIGNAL s: STD_LOGIC) RETURN BOOLEAN IS
BEGIN
RETURN (s'EVENT AND s='1');
END positive_edge;
Khi sử dụng có thể gọi hàm trên như sau:
...
IF positive_edge(clk) THEN...
b. Thủ tục – PROCEDURE
Về cơ bản cú pháp, cách gọi, vị trí của thủ tục - PROCEDURE tương tự như hàm –
FUNCTION, nhưng thủ tục không được trả về giá trị.
Cú pháp để khai báo và mô tả thủ tục (phần PROCEDURE BODY) như sau:
-- Khai báo
PROCEDURE Tên_thủ_tục [(danh_sách_biến)];
-- PROCEDURE Body (Mô tả hàm)
PROCEDURE Tên_hàm [(danh_sách_biến)] IS
-- Khai báo CONSTANT, VARIABLE nếu có
BEGIN
(Viết mô tả thủ tục dùng cấu trúc Lệnh tuần tự)
END Tên_thủ_tục;
Ví dụ thủ tục được viết ngay trong chương trình chính của ứng dụng mô tả bộ xác
định giá trị nhỏ nhất min_out, và giá trị lớn nhất max_out của 2 giá trị đầu vào inp1,
inp2 như sau:
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
353
LIBRARY ieee;
USE ieee.std_logic_1164.ALL;
------------------------------------------------------
ENTITY min_max IS
GENERIC (limit : INTEGER := 255);
PORT ( ena: IN BIT; -- Tín hiệu cho phép enable
inp1, inp2: IN INTEGER RANGE 0 TO limit;
min_out, max_out: OUT INTEGER RANGE 0 TO limit);
END min_max;
ARCHITECTURE my_architecture OF min_max IS
----- Phần khái báo của ARCHITECTURE
PROCEDURE sort (SIGNAL in1, in2: IN INTEGER RANGE 0 TO limit;
SIGNAL min, max: OUT INTEGER RANGE 0 TO limit) IS
BEGIN
IF (in1 > in2) THEN
max <= in1;
min <= in2;
ELSE
max <= in2;
min <= in1;
END IF;
END sort;
--------------------------
BEGIN
PROCESS (ena)
BEGIN
IF (ena='1') THEN sort(inp1, inp2, min_out, max_out);
END IF;
END PROCESS;
END my_architecture;
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
354
9.4 CÁC MỨC ĐỘ TRỪU TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP MÔ TẢ HỆ THỐNG PHẦN
CỨNG SỐ
Sử dụng VHDL cho phép mô tả hệ thống phần cứng số theo các mức độ trừu tượng
khác nhau. Hình vẽ 9.5 trình bày các mức độ mô tả trừu tượng giảm dần khi sử
dụng VHDL.
+ Mức mô tả theo mô hình hành vi (Behavioral): mức độ mô tả trừu tượng cao
nhất, kiểu mô tả này thường dùng cho mô hình phần cứng dùng cho mô phỏng.
+ Mức mô tả theo mô hình luồng dữ liệu RTL (Register Tranfer Level) – gọi tắt là
mô hình RTL: Kiểu mô tả hệ thống theo từng thành phần cấu trúc mạch tổ hợp và
mạch tuần tự, kiểu mô tả này khá tối ưu và cho khả năng tổng hợp cao, độc lập với
công nghệ.
+ Mức mô tả theo mô hình cấu trúc logic: Kiểu mô tả này thường sử dụng các cấu
trúc logic đã được xây dựng sẵn, hoặc chọn trong thư viện của nhà cung cấp phù
hợp với loại công nghệ sử dụng.
+ Mức mô tả theo cấu trúc layout. Mức độ mô tả chi tiết nhất, mô tả chi tiết tới cấu
trúc bên trong những tài nguyên đã sẵn có trong cấu kiện, cách này tối ưu cho việc
tổng hợp trên loại cấu kiện, công nghệ đã sử dụng.
Trong giáo trình này các mã mô tả VHDL chỉ sử dụng theo 3 mức: hành vi, RTL và
cấu trúc logic.
Chú ý: Trong một chương trình mô tả có thể chỉ sử dụng theo một cách mô tả, hoặc
cũng có thể phải dùng kết hợp cả 3 cách tùy theo độ phức tạp của hệ thống phần
cứng số, yêu cầu về thời gian mô tả và thiết kế, yêu cầu về sự tối ưu phần cứng…
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
355
Hình 9.5. Các mức độ mô tả hệ thống phần cứng số.
9.4.1 Phương pháp mô tả theo mô hình cấu trúc logic
Mô hình cấu trúc của một phần tử (hoặc hệ thống) có thể bao gồm nhiều cấp cấu
trúc như bắt đầu từ một cổng logic đơn giản đến xây dựng mô tả cho một hệ thống
hoàn thiện. Thực chất của việc mô tả theo mô hình cấu trúc là mô tả các phần tử con
bên trong hệ thống và sự kết nối của các phần tử con đó. Cách thức mô tả cấu trúc
của thành phần con cũng tương tự như cách thức mô tả thực thể. Trước hết để mô tả
cấu trúc của thành phần con, chúng ta phải xác định rõ các giao diện của thành phần
con. Các giao diện này chính là các đường tín hiệu vào và ra từ thành phần con.
Trước khi được sử dụng trong kiến trúc của cả hệ thống, các thành phần đã được
xây dựng (gọi tắt là các component) phải được khai báo một cách tường minh theo
cú pháp sau:
Component <tên_thành_phần>
Port(<khai_báo_danh_sách_các_cổng_cục_bộ;>)
-- Tương tự như khai báo trong thực thể
End component;
Chú ý: Các cổng vào/ra của mỗi thành phần con không được kết nối trực tiếp với
nhau mà phải kết nối thông qua tín hiệu nội bộ có cùng kiểu, cùng độ lớn với các
cổng vào ra đó.
Cú pháp mô tả móc nối giữa các thành phần con như sau:
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
356
<nhãn_khởi_tạo>:<tên_thành_phần>
port map ([<tên_cổng_cục_bộ> =>] <biểu_thức>
{[<tên_cổng_cục_bộ>=>]<biểu_thức>});
Cấu trúc port map ánh xạ các cổng của phần tử vào các tín hiệu. Ánh xạ này có thể
hiểu như việc kết nối cổng tương ứng của phần tử vào đường tín hiệu. Cấu trúc port
map đặt tương ứng mỗi cổng thực của phiên bản với một cổng cục bộ thành phần.
Thực hiện nối các cổng vào ra của các thành phần con với các chân vào ra của hệ
thống, hoặc nối với tín hiệu nội bộ trong hệ thống để kết nối tới các cổng vào ra của
các thành phần con khác. Ánh xạ được thực hiện theo vị trí theo tên:
+ Khi sử dụng ánh xạ theo vị trí, chúng ta đưa ra danh sách các tín hiệu tuân theo
đúng trật tự mà cổng được khai báo.
+ Đối với trường hợp ánh xạ theo tên, chúng ta sử dụng cấu trúc ánh xạ tường minh
đặt tương ứng với mỗi cổng với các tín hiệu thực:
<tên_cổng_cục_bộ> => <tên_tín_hiệu_thực>
Ví dụ mô tả mô hình cấu trúc một thanh ghi 4 bít được xây dựng từ 4 flipflop DFF.
Có thể mô tả flipflop DFF sau đó sau đó mô tả sơ đồ móc nối các phần tử flipflop
DFF tạo thành thanh ghi. Mô tả flipflop DFF như sau:
entity DFF is
port ( D, Clock : in std_logic ;
Reset : in std_logic ;
Q : out std_logic) ;
end entity DFF ;
architecture RTL of DFF is
begin
process (Clock, Reset)
begin
If (Reset = „1‟ ) then Q <= „0‟ ;
elsif (Clock‟event and Clock = „1‟) then Q <= D ;
end if;
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
357
end process ;
Như vây flip-flop DFF được mô tả ở trên là dạng flipflop có Reset mức tích cực
cao, và không đồng bộ.
- Ví dụ Mô tả cấu trúc của thanh ghi 4 bit gồm 4 flip-flop D ở trên theo phương
pháp cấu trúc như sau:
entity REG_4 is
port (D_in: in std_logic_vector (3 downto 0);
Clk, Rst: in std_logic;
Q_out: out std_logic_vector (3 downto 0));
end REG_4;
-------------------------
architecture Structural of REG_4 is -- Khai báo component cần sử dụng
component DFF port ( D,Clock : in std_logic; Reset : in std_logic; Q :
out std_logic);
end component;
begin -- Ánh xạ theo vị trí:
U3:DFF port map(D_in(3), Clk, Rst, Q_out(3));
U2:DFF port map(D_in(2), Clk, Rst, Q_out(2));
U1:DFF port map(D_in(1), Clk, Rst, Q_out(1));
U0:DFF port map(Clock =>Clk, D =>D_in(0),
-- Ánh xạ theo tên:
Reset =>Rst,Q =>Q_out(0));
end Structural;
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
358
9.4.2 Phương pháp mô tả theo mô hình hành vi (Behavioral):
Đây là mức độ mô tả trừu tượng nhất, chủ yếu là mô tả theo chức năng của hệ thống
số theo yêu cầu đầu vào và đáp ứng ra sử dụng các cấu trúc lệnh giống như của
ngôn ngữ lập trình bậc cao như PROCESS , WAIT, IF, CASE, FOR-LOOP… Mô
tả theo cách này tính ngữ nghĩa tự nhiên và giải thuật rất cao, nhập thiết kế rất
nhanh, nhưng cấu trúc của phần cứng thường không rõ. Với những hệ thống phức
tạp (nhất là có giải thuật phức tạp), yêu cầu cần thiết kế nhanh, mà không cần yêu
cầu về mức độ tối ưu phần cứng cao thường dùng cách mô tả này. Người thiết kế
chỉ mô tả chức năng, hành vi đượcmong đợi của thiết bị dùng VHDL từ những mô
tả hệ thống dạng văn bản và hay lưu đồ thuật toán. Phương pháp mô tả này rất hay
dùng cho mục đích mô phỏng.
Ví dụ mô tả hệ thống cảnh báo theo mô hình hành vi “Hệ thống gồm có đầu vào từ
các sensor (Front_Door, Rear_Door, Window), đầu vào từ bàn phím bấm
Keypad, tín hiệu Clk, Reset và đầu ra điều khiển còi báo động Alarm_Siren”.
Chức năng hoạt động của hệ thống như sau: Nếu mỗi khi có một sensor nào đó
được kích hoạt, thì hệ thống kiểm tra mã bàn phím. Nếu sau 20 giây mà không có
mã bàn phím nhập đúng nhập vào thì còi báo động sẽ được bật lên.
entity Security_1 is
port (Clk, Reset : in std_logic ;
Keypad : in std_logic_vector (3 downto 0) ;
Front_Door, Rear_Door, Window: in boolean ;
Alarm_Siren : out boolean ) ;
end Security_1 ;
-------------------------------
architecture Behavioral of Security_1 is
constant Delay_Period : time := 20 s;
begin
process (Keypad,Front_Door,Rear_Door,Window)
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
359
begin if (Front_Door or Rear_Door or Window ) then
if (Keypad = “0011”) then Alarm_siren <= false ;
else Alarm_Siren <= true after Delay_Period ;
end if ;
end if ;
end process ;
end Behavioral;
9.4.3 Phương pháp mô tả theo mô hình luồng dữ liệu RTL
Hệ thống được biểu diễn theo mô hình RTL bao gồm tập các thanh ghi (khối mạch
có nhớ) và các phép toán được thực hiện trên dữ liệu số nhị phân được lưu trong các
thanh ghi. Luồng dữ liệu và việc xử lý dữ liệu thực hiện trên số liệu được chứa
trong các thanh ghi được coi như là hoạt động chuyển đổi giữa các thanh ghi. Ví dụ
mô hình RTL này được sử dụng để biểu diễn cấu trúc bộ vi xử lý. Hệ thống số được
biểu diễn theo mô hình RTL khi chúng được xác định bởi 3 thành phần như sau:
- Tập các thanh ghi trong hệ thống (Các khối mạch nhớ, mạch tuần tự).
- Các phép toán được thực hiện trên dữ liệu được lưu trong các thanh ghi được xây
dựng nhờ các mạch logic tổ hợp.
- Những điều khiển để giám sát chuỗi tuần tự các phép toán trong hệ thống (thường
được xây dựng trên mô hình máy trạng thái).
Thanh ghi gồm nhóm các Flip-flop chứa dữ liệu nhị phân. Một thanh ghi có thể nạp
thông tin mới, dịch thông tin… Một bộ đếm được coi như là một thanh ghi có khả
năng tăng, giảm giá trị tuần tự. Một Flip-flop có thể coi như là thanh ghi 1 bit. Phần
mạch gồm có các Flip-flop và các cổng liên quan trong bất cứ mạch tuần tự nào có
thể được gọi là những thanh ghi.
Các phép toán được thực hiện trên dữ liệu chứa trong các thanh ghi là những phép
toán cơ bản có thể được thực hiện song song trên chuỗi bit trong một chu kỳ clock.
Kết quả của phép toán có thể thay thế dữ liệu trước đó của thanh ghi, hoặc kết quả
có thể được chuyển đến thanh ghi khác. Có 4 kiểu phép toán như sau:
+ Phép chuyển đổi: truyền dữ liệu từ thanh ghi này sang thanh ghi khác.
+ Phép toán số học.
+ Phép toán logic.
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
360
+ Phép dịch.
Điều khiển khởi tạo chuỗi các phép toán bao gồm tín hiệu định thời cho phép thực
hiện tuần tự các phép toán theo cách đã được mô tả trước. Có thể coi mô hình RTL
là mô hình mô tả hành vi theo từng xung clock của hệ thống số.
Hệ thống số được mô tả bằng VHDL theo mô hình RTL có khả năng tổng hợp rất
cao và rất dễ dàng trong việc trao đổi giữa các công cụ tổng hợp, thiết kế, và có thể
tổng hợp trên các công nghệ PLD khác nhau.
Tóm lại theo mô hình RTL hệ thống số được xây dựng trên cơ sở các khối thanh ghi
và các khối mạch logic tổ hợp, và chúng được mô tả bằng các tiến trình tổ hợp
(combinatorial process) và các tiến hoạt động theo clock (clocked process).
a. Mô tả mạch logic tổ hợp
Mạch logic tổ hợp có thể mô tả bằng các cấu trúc lệnh song, tuy nhiên thường dùng
các process tổ hợp. Khi sử dụng process tổ hợp tất cả các tín hiệu vào của mạch tổ
hợp phải được đưa vào danh sách tín hiệu kích thích.
Ví dụ tiến trình tổ hợp như sau:
process(A,B)
begin
Z <= A or B ;
end process;
hoặc
process (D, En)
begin
-- gán mặc định đầu ra
Q <= 0;
if En = „1‟ then Q <= D ;
end if ;
end process;
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
361
Chú ý trong các process tổ hợp nên có phép gán giá trị mặc định cho đầu ra để
tránh trường hợp mạch bị biến thành mạch chốt theo mức.
-- Trong process không gán giá trị mặc định
process (D, En)
begin
if En = „1‟ then Q <= D ;
end if ;
end process ;
thì mạch tương đương:
Chú ý: Khi mô tả mạch logic tổ hợp các biến được khai báo trong process không
được gán giá trị mặc định trước vì để mạch tổng hợp được không chứa các phần tử
nhớ. Nếu trong mã mô tả có các biến được gán giá trị mặc định trước thì chương
trình tổng hợp sẽ tạo ra các phần tử nhớ để lưu trữ các giá trị khởi tạo, mạch trở
thành mạch có nhớ.
Mọi câu lệnh tuần tự trừ các lệnh wait, loop, if với những tín hiệu điều khiển theo
sườn đều có thể dùng để mô tả các mạch tổ hợp. Các phép toán số học, logic, quan
hệ đều có thể được sử dụng trong biểu thức.
b. Mô tả mạch tuần tự:
Các khối thanh ghi có thể được mô tả bằng tiến trình hoạt động theo clock theo 2
kiểu:
Tiến trình đồng bộ, với danh sách tín hiệu kích thích chỉ có duy nhất tín hiệu clock,
mọi biến đổi của mạch được đồng bộ theo sườn clock)
Hoặc tiến trình không đồng bộ, với danh sách tín hiệu kích thích không chỉ có tín
hiệu clk mà còn có các tín hiệu không đồng bộ khác.
Ví dụ mô tả hoạt động của Triger D làm việc theo sườn dương với các tín hiệu
Reset không đồng bộ như sau:
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
362
process ( Clk, Reset )
begin
if reset = „1‟ then Q <= „0‟ ;
elsif (Clk`event and Clk = „1‟) then Q <= D ;
end if ;
end process ;
Ví dụ mô tả hoạt động của Triger D làm việc theo sườn dương với các tín hiệu
Reset đồng bộ như sau:
process (Clk)
begin
if (Clk`event and Clk = „1‟) then
if reset = „1‟ then Q <= „0‟ ;
elsif then Q <= D ;
end if ;
end if ;
end process ;
Ví dụ mô tả hoạt động của Bộ đếm nhị phân tiến 4 bit đầu ra Q [3:0] hoạt động với
sườn dương clock, có nạp đồng bộ giá trị cố định “1010” mức tích cực cao
library ieee;
use ieee.std_logic_1164.all;
use ieee.std_logic_unsigned.all;
entity counter is
port( Clk, SLOAD : in std_logic;
Q : out std_logic_vector(3 downto 0));
end counter;
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
363
architecture archi of counter is
signal tmp: std_logic_vector(3 downto 0);
begin
process (Clk)
begin if (Clk'event and Clk='1') then
if (SLOAD='1') then tmp <= "1010"; else tmp <= tmp + 1;
end if;
end if;
end process;
Q <= tmp;
end archi;
-- Không thể gán trực tiếp Q<=Q+1,vì Q là tín hiệu ra nên không được phép
--đọc vào ở biểu thức (Q+1).
Ví dụ mô tả hoạt động của Bộ đếm nhị phân lùi 4 bit đầu ra Q [3:0] hoạt động với
sườn âm clock, có nạp không đồng bộ giá trị cố định “1111” mức tích cực thấp:
entity counter is
port( Clk, S : in std_logic;
Q : out std_logic_vector(3 downto 0));
end counter;
architecture archi of counter is
signal tmp: std_logic_vector(3 downto 0);
begin
process (Clk,S)
begin
if (S=‟0‟ then tmp<= "1111";
else if (Clk'event and Clk='0') then tmp <= tmp - 1;
end if;
end if;
end process;
Q <= tmp;
end archi;
9.4.4 Phương pháp mô tả theo mô hình đồ hình trạng thái (máy trạng thái -
State Machine)
Hoạt động của một hệ thống số tuần tự có thể được mô tả dưới dạng đồ hình trạng
thái Moore hoặc Mealy. Dùng VHDL có thể mô tả được đồ hình chuyển đổi trạng
thái đó.
Chương 9: Ngôn ngữ mô tả phần cứng VHDL
364
Bảng sau cho biết khả năng mô tả
đồ hình trạng thái dùng VHDL:
Yêu cầu mô tả
Sử dụng cấu trúc trong VHDL
- Trạng thái logic hiện tại - Process hoạt động theo clock
- Xác định trạng thái logic tiếp theo - Process tổ hợp
- Xác định đầu ra - Process